Anna Hulačová is een Tsjechische beeldhouwer wier werk met levende bijenkolonies de grenzen van de hedendaagse kunst verlegt. Op bijenkasten plaatst ze figuratieve sculpturen in wier holtes bijen raten bouwen — waarmee ze oude legendes over de onsterfelijkheid van de geest oproepen. We spraken over emoties in het creatieve proces, het samenleven van twee beeldhouwers onder één dak, het leven op het platteland met kinderen, en waarom het voor een jonge kunstenaar het allerbelangrijkste is om nooit te stoppen met scheppen — zelfs in een keuken van tien vierkante meter.
Kunt u uw creatieve werk beschrijven — hoe beleeft u het met het hart, emotioneel? Wat brengt het scheppen u op emotioneel vlak?
Voor mij is scheppen een ontsnapping aan de chaos en aan alles wat er in de wereld gebeurt — het gezin, de politiek en de sociale relaties. Tegelijkertijd is het echter een permanente band met die werkelijkheid, want in mijn werk reageer ik erop. Het heeft niets te maken met vluchten voor verplichtingen en problemen. Het gaat er juist om jezelf af te stemmen op een andere mentale frequentie, die je bereikt in de vurigheid van het creatieve werk.
Zodra ik aan het werk ga en niet bezig ben met de complexe technologische procédés die erbij komen kijken, voel ik de vrijheid — ongeacht het materiaal of het medium waarmee ik werk. Deze mentale afstemming is voor mij een genezingsproces voor ziel en lichaam, daar ben ik absoluut van overtuigd. In werkelijkheid is mijn geest vaak al gericht op het scheppen, zelfs tijdens alledaagse taken, maar die fragmenten van ideeën moeten worden genoteerd en gesorteerd. Tijdens de volle concentratie in het creatieve proces zelf wil ik ze een meer gelaagde en poëtische vorm geven.
In uw beeldhouwwerk verschijnen structuren van raten die organisch door bijen zijn gebouwd. Hoe verloopt uw samenwerking met levende bijenkolonies? Wat symboliseren de raten het vaakst?
Het thema van bijen en raten in sculpturen houdt me al een decennium bezig. De afgelopen jaren heb ik met bijen gewerkt door figuratieve sculpturen op de bovenste verdiepingen van bijenkasten te plaatsen. Ik maak gebruik van de natuurlijke neiging van een deel van de kolonie om zich vanuit de oorspronkelijke onderste niveaus van de kast naar boven uit te breiden, in de holte van het lichaam van de sculptuur, die de bijen tijdens het seizoen bezetten.
Dit proces is symbolisch en geïnspireerd door oude overtuigingen, imkerpraktijken en Griekse legendes. De raten die de bijen binnenin de sculptuur bouwen, vervangen de ingewanden of vitale organen, of kunnen een gematerialiseerde geest symboliseren als oerstructuur in het lichaam. In de gebieden van het gezicht en de buik zijn holtes uitgehouwen — ruimtes die de bijen in staat stellen zich in die delen uit te breiden. Tijdens het zwermseizoen worden de sculpturen zo een levend onderdeel van de bijenkasten.
De raten die in de buikholtes zijn gebouwd, kunnen een hybride organisme oproepen — een geest geboren uit organen die de terugkeer van de geest van de natuur en het komende leven symboliseert door de ingewanden van het fysieke lichaam. De oude Grieken en Romeinen geloofden dat bijen de holtes van dode lichamen van grote dieren bezetten en eruit vlogen — als een transformerende geest die de band tussen de wereld van de levenden en de doden versterkt, en wiens komst de verzoening en een goede verstandhouding met de goden en natuurkrachten waarborgt in tijden van ecologische en beschavingscrisis.
Ook andere oude culturen verbonden de bijen die uit de ingewanden van dode lichamen tevoorschijn kwamen met de onsterfelijkheid van de geest en zijn terugkeer naar deze wereld. Bijen die uit lichaamsholtes «terugkeerden» werden beschouwd als geesten die opstegen uit het dodenrijk. Een bij die in organische holtes is geboren, neemt zo een fysieke gedaante aan om het bloeiende plantenrijk, de cyclus van de vruchten die we eten en de zuurstof die we inademen mede te scheppen en in stand te houden.
Het concept van figuratieve en organische sculpturen in wier holtes bijen raten bouwen, is bovendien beïnvloed door oude overtuigingen die zijn geïnspireerd op de legende van Aristaios, vermeld in de Georgica van Vergilius. In de context van dit verhaal hebben de Grieken, de Romeinen en andere culturen de bij verpersoonlijkt en aan haar bestaan bovenmenselijke spirituele kwaliteiten toegekend.
U bent vaste kunstenaar bij de prestigieuze galerie Hunt Kastner, die naar Tsjechische maatstaven uitzonderlijk actief met haar kunstenaars werkt. Kunt u beschrijven hoe u deze samenwerking ervaart en waarin zij u concreet helpt? Brengt het lidmaatschap van een galerie ook nadelen of beperkingen met zich mee?
Galerie Hunt Kastner vertegenwoordigt mij sinds 2015. Datzelfde jaar had ik er mijn eerste solotentoonstelling — met mijn dochter van zes maanden, terwijl Káča me hielp door tijdens de opbouw op de baby te passen. Vanaf het begin ontstond er een uitstekende persoonlijke band tussen ons.
Het gaat niet alleen om commerciële ondersteuning. Hoewel de verkoop van kunst het doel is van de meeste commerciële galerieën, richt deze galerie zich op de lange termijn vooral op de systematische opbouw van kunstenaars en hun presentatie aan curatoren en instellingen, wat voor kunstenaars op de lange termijn bepalender is.
U woont en werkt in Klučov — wat betekent deze omgeving voor u in relatie tot uw werk?
We zijn in 2015 naar Klučov verhuisd. Het was eerder een noodzaak om Praag te verlaten en toch dichtbij te blijven. Het is eigenlijk een goede locatie, want het dorp ligt aan een spoorlijn en vanuit het centrum van Praag ben ik er in 40 minuten. We hebben hier geen wortels of familiebanden — we hadden gewoon iets van onszelf nodig. Vooral ik met mijn dochter van een paar maanden — tijdens het geven van borstvoeding kon ik niet aan grote werken werken; ik moest 's avonds verder, als de baby sliep. We kochten praktisch een ruïne waarvoor zelfs de bank ons geen lening wilde geven, want we waren werkelijk compleet blut. Uiteindelijk lukte het dankzij een adviseur. Dit oude huis hebben we tien volle jaren gerenoveerd, en er is nog steeds werk aan. In elk geval, als we nu de huurprijzen in Praag zien, weten we dat het de juiste beslissing was. Het kan beter, maar we zijn tevreden.
Uw partner Václav Litvan is eveneens beeldhouwer. Hoe is het samenleven van twee kunstenaars onder één dak — en hoe beïnvloeden jullie elkaar in het werk?
Václav is mijn grootste steun en helpt mij bij de opvoeding van de kinderen. De laatste jaren heeft hij zich zelfs meer aan hen gewijd dan ik. Tegelijkertijd is hij een uitstekend beeldhouwer — hij studeerde bij Jan Koblasa, vervolgens bij Jaroslav Róna, waar wij elkaar leerden kennen, en daarna bij Jiří Příhoda. Zijn werk is zeer gevoelig en vooruitstrevend, qua materiaal vaak ecologischer dan het mijne, omdat hij met readymades werkt waaraan hij een nieuwe vorm geeft waarin je nauwelijks herkent dat het oorspronkelijk een gevonden voorwerp was.
Hij werkt vaak mee aan mijn projecten als assistent, en hoewel we het soms oneens zijn over bepaalde technische werkwijzen, zijn zijn vaardigheden van onschatbare waarde. We hebben duidelijk verdeelde rollen om onder één dak te kunnen functioneren en effectief samen te werken.
Heeft online zichtbaarheid u geholpen in uw kunstenaarscarrière?
Dat kan ik niet met zekerheid zeggen. Online zichtbaarheid helpt de meeste kunstenaars ongetwijfeld. Wat sociale media als Instagram betreft, is het tegenwoordig misschien een vrijwel onmisbaar onderdeel van het functioneren van elke jonge beeldende kunstenaar.
Ik ben relatief laat begonnen met Instagram — en ik geloof niet dat het mijn professionele traject fundamenteel beïnvloedt. Er zijn kunstenaars die helemaal geen sociale media gebruiken en toch met groot succes functioneren. De galerieën en instellingen verzorgen echter de communicatie voor hen, want online zichtbaarheid is tegenwoordig een wijdverbreide en in wezen onvermijdelijke praktijk in het hele kunstspectrum.
Welke boodschap zou u willen meegeven aan studenten en pas afgestudeerden van kunstacademies die zich professioneel willen vestigen?
Ik geef niet graag advies over hoe iemand moet functioneren of welke weg men moet inslaan. Ieder van ons heeft een eigen ontwikkelings- en creatiepad. In het algemeen kan ik slechts één ding zeggen — probeer zo veel mogelijk te blijven scheppen, ook al is het tegenwoordig steeds moeilijker om er economisch van rond te komen.
De huren zijn hoog, en als je er nog een atelier bij huurt, verdien je vaak alleen genoeg om de kosten te dekken, zonder tijd of energie voor artistieke creatie. Maar als je wilt doorgaan, moet je hoe dan ook en overal scheppen, en proberen onnodig hoge levenskosten te vermijden — vooral als je, net als mijn man en ik, uit een bescheiden milieu komt.
Als jonge moeder werkte ik bijvoorbeeld een half jaar na de bevalling in een eenkamerappartement, in een keuken van tien vierkante meter, daarna in een ruimte van twaalf meter. Toen we het atelier aan het bouwen waren, beeldhouwde ik praktisch in de modder van de funderingen van het huis, buiten en in de kou, bovendien tijdens de borstvoedingsperiode van onze tweede dochter — dus alleen op momenten binnen het bereik van de babyfoon, als het kind naast ons in het huis sliep. Ik denk dat het in het begin belangrijk is je aan die omstandigheden aan te passen om geen onnodige kosten te hoeven dragen, ook al is het echt zwaar.
Een ander punt is ook niet bang zijn om te reizen en je te bewegen in omgevingen buiten de Tsjechische. Dat is heel belangrijk. Eigenlijk zijn er veel van zulke dingen, en eerlijk gezegd — in de huidige wereld, die steeds meer verzadigd raakt met beeldende kunst, is het voor een jonge kunstenaar werkelijk zeer moeilijk om zich te vestigen en concurrerend te zijn. Je moet een eigen, onmiskenbare taal hebben en jezelf keer op keer overtreffen. In elk geval is in elk moeilijk moment of in elke traumatische situatie juist het scheppen de plek waar je je kunt terugtrekken en houvast kunt vinden.
Bedankt voor het interview, Anna!
