Vitalii Hrekh is een Oekraïens kunstenaar die bekendstaat onder het pseudoniem Dilkone. Hij woont en werkt in Ivano-Frankivsk. Zijn werk — van grootschalige muurschilderingen via schilderkunst tot grafiek — is sinds het begin van de Russische invasie veranderd in een weerspiegeling van een land dat vecht om te overleven. We spraken over kunst, oorlog en de prijs van zorgeloosheid.
Vitalii, je bent in 2007 als vijftienjarige jongen begonnen met graffiti in Drohobych. Vandaag exposeer je grafiek en video in Wenen. Beschrijf die reis — wat gebeurde er tussen de eerste tags op de muur en de galerie? Hoe kwam je bij de schilderkunst terecht?
Als het universum uitdijt, dan verbreed ik de instrumenten van mijn artistieke taal.
Inderdaad, ik ben vol enthousiasme de kunstwereld binnengestapt via muurschilderen en de graffiti-cultuur. Maar mettertijd gingen die praktijken niet meer volstaan om mijn scheppingsdrang volledig te bevredigen. Al in 2010 deed ik mee aan mijn eerste groepstentoonstelling. Sindsdien beoefende ik naast graffiti, en later post-graffiti, ook schilderkunst en grafiek min of meer op de achtergrond. Vanaf 2018 kwam het atelierwerk op de voorgrond, net als mijn zelfbeeld als kunstenaar. In de graffiti- en muralpraktijk zijn er veel doodlopende wegen. Ik denk dat zo'n ontwikkeling vrij gebruikelijk is, zowel wereldwijd als lokaal.
In 2012 heb je samen met je broer Serhiy en anderen Kickit Art Studio opgericht in Lviv. Wat betekende die gemeenschap voor jullie — en wat is ervan overgebleven na het begin van de Russische invasie?
We kwamen bij elkaar om gezamenlijke creatieve projecten en commerciële opdrachten te realiseren. We verdeelden de rollen en het management — alles om de krachten te bundelen, de mogelijkheden te vergroten en meer gedaan te krijgen. Zo zijn we erin geslaagd een reeks muurschilderingen, tentoonstellingen en samenwerkingen met instellingen te verwezenlijken. De succesvolste resultaten waren projecten om andere kunstenaars te betrekken: de Straatgalerie van Lviv en het graffitifestival Aliarm. Die hele periode was belangrijk voor de ontwikkeling. In 2018 hadden we ons al definitief gericht op onze individuele artistieke praktijken. Daarom heeft de grote oorlog van 2022 ons als collectief niet geraakt.
Overigens, de Russische invasie begon in 2014. Wat de gebeurtenissen van 2022 betreft, gebruik ik de term grootschalige invasie.
Je woont en werkt in Ivano-Frankivsk. Wat gebeurt daar in de kunstscene sinds februari 2022 — functioneren de galeries, ontstaan er projecten, komen mensen samen rond kunst?
Vorige week bezocht ik een tentoonstelling in de Asortimentna Kimnata. Vanwege de stroomuitval kan elke bezoeker bij de ingang een zaklamp meenemen. De temperatuur in de ruimte ligt een paar graden boven nul. Dat is de realiteit, maar de tentoonstelling draait. In een vergelijkbare situatie bevinden zich ook het lokale bedrijfsleven en de levensomstandigheden van de bewoners in hun huizen.
Wat de kunst betreft — zoals in elke provinciehoofdstad overleeft ze niet dankzij de omstandigheden maar ondanks, en wordt ze gedragen door de inzet van individuen. De stad heeft de inmiddels behoorlijk ervaren Asortimentna Kimnata die ik al noemde, en het nieuwe Promprylad Art Center — twee onafhankelijke particuliere instellingen. Ze werken actief en bepalen het tempo. Ons theater stemt ons ook tevreden, en er is een lokaal kunstmedium, Postimpreza. Over het geheel genomen is de situatie relatief stabiel. Kunst bestaat. Het is moeilijk, maar ze bestaat.
Bestaat er in Oekraïne in de huidige oorlogssituatie enige overheidssteun voor kunst en cultuur — subsidies, residenties, beurzen? Hoe ziet dat er in de praktijk uit?
Een kunstenaar kan overleven zonder land, maar een land kan niet bestaan zonder kunst.
Oekraïne vecht voor zijn bestaan, dus ik ben niet van plan in deze tijd overheidssteun voor kunst te verwachten. In het algemeen is overheidssteun voor kunst ook in vredestijd iets vrij exotisch. Al waren er uitzonderingen, zoals het UKF. Maar wie zoekt, die vindt. Er zijn initiatieven van diverse non-profitorganisaties en particuliere instellingen.
Ik kom regelmatig open calls en kansen tegen van Europese instellingen — het probleem is dat het in de meeste gevallen gaat om mogelijkheden voor Oekraïners die al in de EU zijn of vrij naar het buitenland kunnen reizen.
En puur persoonlijk — kun je vandaag de dag van de kunst leven, of houd je je ook met iets anders bezig? Is dat in jouw situatie überhaupt mogelijk?
In de eerste jaren van de grootschalige invasie was dat voor mij mogelijk, maar momenteel werk ik in grafisch ontwerp en neem ik diverse opdrachten aan. Voltijds creëren staat voorlopig op een lager pitje.
Over het geheel genomen is er een merkbare afname van de financiële activiteit aan de kant van de verzamelaars. Misschien valt dat ook samen met een verandering in mijn kunst, die minder aantrekkelijk is geworden voor een breed publiek. Het is niet meer zo opvallend en past minder in het interieur van een doorsnee woning.
Als ik naar je werk kijk, zie ik een verschuiving van ecologische thema's naar een oorlogslandschap — van muurschilderingen in Tbilisi via liefdadigheidsprojecten tot de cyclus Black Spots. Wat drijft je van binnenuit om te schilderen — wat moet je uitdrukken?
Ik, het land, de samenleving — we maken tektonische veranderingen mee, gebeurtenissen die iedereen raken. Het was onmogelijk dat dit het werk niet zou beïnvloeden. Heel natuurlijk vonden deze verschijnselen hun weg naar de onderwerpen van de schilderijen. Soms vrij direct, soms via metaforen.
Wat mij drijft is de voldoening van het proces, iets minder de analyse van het resultaat. Over het algemeen vind ik het fijn als schilderkunst een soort infographic wordt, data visualiseert en een verhaal of een deel ervan vertelt.
Hoe zou je je stijl beschrijven aan iemand die je werk niet kent? En wie of wat heeft je gevormd — welke invloeden, kunstenaars, ervaringen?
De figuratieve doeken zijn een soort infographic opgebouwd uit vele lagen. Ze doen een beetje denken aan vintage grafiek en combineren elementen van topografie met grafische inlassingen. Ik werk de schetsen zorgvuldig uit, zoek naar informatie en inhoud die de basis van het werk zullen vormen.
In de abstracte schilderkunst is het een stroom van energie, een snelle ontlading van het onderbewustzijn. Het zoeken naar vorm en kleur direct op het doek. Het lijkt op de post-graffitipraktijk, waarbij je je concentreert op het proces, de omgeving en de innerlijke vibe.
Stijl is een soort filter van alles wat ik mooi vind en wat voor mij belangrijk is. Het moeilijke is hier niet het vinden, maar het loslaten van het overbodige en het behouden van focus en flexibiliteit. Ik ben gevormd door mijn omgeving, vooral door het samenwerken met mijn tweelingbroer Ferosone. De liefde voor kaarten, vintage grafiek, de ervaring in design en in het maken van graffiti en muurschilderingen.
Je hebt het project «Кермо порятунку» (Het stuur van redding) opgezet, waarbij tien Oekraïense kunstenaars, onder wie Waone en Interesni Kazki, schilderijen doneerden voor de aankoop van evacuatievoertuigen voor het front bij Zaporizja. Met je broer schilderde je een muurschildering in het stadion van Hostomel, dat door de Russische bezetting werd verwoest. Je reageerde publiekelijk op een Italiaanse muralist die in het bezette Marioepol werkte. Hoe zie je de rol van de kunstenaar in oorlogstijd — waar ligt de grens tussen scheppen en burgerverantwoordelijkheid?
Sinds 2022 ben ik inzamelingsacties gaan organiseren voor de behoeften van soldaten. In eerste instantie voor familieleden en vrienden. Sinds 2023 heb ik me aangesloten bij het vriendenteam van de liefdadigheidsstichting «Вдячні» (De Dankbaren), waar we elke dag werken aan het voorzien in de behoeften van gevechtshulpverleners. Hier kan ik fondsenwervingsprojecten uitvoeren — kunstwerken ruilen tegen donaties, andere spelers uit de kunstwereld betrekken. Misschien doe ik niet altijd genoeg, maar ik voel me op mijn plek.
Veel van mijn vrienden organiseren inzamelingsacties en het is iets normaals geworden. Het heeft niets met scheppen te maken. Het is simpelweg de basisinstelling van een mens bij wie de grote oorlog aan de deur kwam kloppen. En als ik grote oorlog zeg, bedoel ik een frontlinie van 1.000 kilometer, met loopgraven, artillerie, luchtmacht en drones. Met honderdduizenden soldaten die nog kort geleden een civiel beroep uitoefenden en nu in velden en bosstroken leven om het leven van anderen te beschermen.
Ik denk dat de rol van de kunstenaar in oorlogstijd dezelfde is als die van ieder mens van welk beroep dan ook. Het enige voordeel — of ook nadeel — is dat hij het op de een of andere manier in zijn werk kan uitdrukken, het iets fijngevoeliger kan aanvoelen en doorgeven.
Veel Oekraïense kunstenaars zijn geëmigreerd — naar Wenen, Berlijn, Warschau. Jij bent gebleven. Wat houdt je in Oekraïne — en hoe beleef je de dagelijkse realiteit als iemand die met mobilisatie wordt bedreigd?
Ik had geen juridische noch ethische redenen om voor emigratie te kiezen. Mijn morele oriëntatiepunten liggen aan deze kant van de grens. Ik leef in relatieve veiligheid, 1.000 kilometer van de frontlinie, in mijn eigen stad. De afgelopen vier jaar ben ik ondanks grote moeilijkheden voor werk naar het buitenland gereisd en altijd teruggekomen. Ik heb erover nagedacht om me bij het leger aan te sluiten, maar heb die stap nooit gezet.
In het algemeen is dromen over het nagestreefde Europa of de westerse wereld een dilemma dat niet alleen van mij is, maar ook van eerdere generaties.
Ons tijdschrift wordt gelezen door mensen in de Europese Unie die zich bezighouden met vragen rond een artistieke loopbaan, beurzen en tentoonstellingsmogelijkheden. Jij leeft in een land waar kunstenaars van de ene dag op de andere soldaat worden. Hoe kijk je vanuit dat perspectief naar de zorgen van kunstenaars in het comfortabele Europa — en wat zou je hen willen zeggen over wat er in het leven echt toe doet?
Een zorgeloos leven is mooi. Ik kijk naar jullie en benijd jullie in de goede zin. Het is sowieso fijn dat er een plek bestaat waar het leven zich ontwikkelt. Dat geeft hoop. Ik heb bijna niets te zeggen. Slechts één serieuze zin: elke zorgeloosheid heeft haar prijs.
Onze lezers willen graag direct helpen — ken je een geverifieerde inzamelingsactie of organisatie waarmee mensen vanuit het buitenland Oekraïense soldaten of kunstenaars kunnen steunen?
Bij de liefdadigheidsstichting «Вдячні» (De Dankbaren) wordt elke hryvnia met verstand en zorg besteed aan de bescherming van gevechtshulpverleners, hun bemanningen en hulp aan gewonden.
https://www.grateful.com.ua/en/bank-details/
Wat kunstenaars betreft — het kopen van kunst is de beste steun in deze turbulente tijden.
Wat zou je in je leven nog willen meemaken?
Ik droom ervan een zorgeloos leven te leiden, en nog beter, dat het naar mijn land komt. Gewoon naar het atelier lopen, schilderijen maken, grafiek drukken en je nergens anders druk om maken. Zonder historische gebeurtenissen elke dag. Dank je.
Bedankt voor het gesprek.
