Pracownia Malarstwa 4 w Akademii Sztuk Pięknych w Pradze

Marek: Zdaje mi się, że w zeszłym roku zgłosiło się ponad trzydziestu kandydatów. Przyjęliśmy czterech.

Petr: Warto dodać, że w ostatnich latach AVU korzysta z systemu internetowego, w którym widzimy praktycznie wszystkich kandydatów, więc możemy wybierać z całej uczelni.

Marek: Trafiłem do niego dlatego, że kiedyś Jiří Černický zaproponował mi, bym został jego asystentem na UMPRUM (Akademii Sztuk, Architektury i Wzornictwa w Pradze). Potem poszczególne kroki wiązały się ze sobą organicznie, aż do chwili, gdy razem z Petrem zdobyliśmy się na odwagę i zgłosiliśmy się do konkursu na prowadzenie Pracowni Malarstwa 4 w AVU. Więc tak, była to świadoma decyzja. Byłem mniej więcej świadomy tego, co robię. Ale nieświadomość wpływa na nas nieświadomie, więc nie mogę być pewien, w jakim stopniu i jak.

Petr: W 2018 roku zmontowałem swoją wystawę indywidualną w Galerii Miejskiej w Trzyńcu z dwudniowym wyprzedzeniem, więc w parku miałem mnóstwo czasu na scrollowanie. Rozważając, kogo wciągnąć do konkursu, na pierwszym miejscu miałem Marka, a tuż za nim Jana Šerýcha i Václava Hájka. Trzeba dodać, że miałem wówczas za sobą rok nauczania frontalnego w praskiej szkole architektury ARCHIP, której dziś czasem mi brakuje ze względu na jej jasno określony format i dużą swobodę pedagogiczną.

Marek: Rekrutacja przebiega w większości według utartej praktyki AVU. W pierwszym etapie ocenia się więc prace wykonane w domu. Drugi etap obejmuje rysunek głowy, zadanie szkolne, zadanie pracowniane, test z historii sztuki oraz rozmowy z nami. Gdy studenci zostaną przyjęci, rzecz jasna do pewnego stopnia współtworzą życie pracowni. Sformułowanie „treść nauczania” nie jest dla mnie zbyt jasne, bo studenci wybierają własne cele, a więc i treść, i środki. Następnie omawiamy z nimi proces i staramy się mniej lub bardziej kontekstualizować ich wysiłki. Wybór gości czasem z nimi konsultujemy, czasem nie. Czasem studenci bywają niezadowoleni, ale nie za każdym razem, co staramy się uwzględniać. Jeśli studenci przejawiają własną inicjatywę, witamy ją z radością. Zawsze podchodzimy do sprawy konkretnie, przypadek po przypadku. Nie mamy żadnej uogólniającej odpowiedzi ani sformalizowanego rozwiązania. Studenci są z jednej strony studentami, z drugiej naszymi kolegami, i stosownie do tego wzajemnie się traktujemy.

Petr: Amen.

Marek: Intensywność i wiarygodne zainteresowanie sprawą sztuki współczesnej.

Petr: Intensywność i wiarygodne zainteresowanie sztuką współczesną.

Marek: Starszych studentów mamy stosunkowo sporo. Kategorii „cudzoziemców” chyba nie potrafię określić. Niektórzy studenci mają jednego rodzica urodzonego lub mieszkającego poza Republiką Czeską. Inni urodzili się poza Czechami, choć mieszkają tu od dawna. Jednocześnie mamy stażystów z innych uczelni i krajów. Proporcje zmieniają się w czasie. Powiedziałbym, że w obu kategoriach można je uznać za znaczące.

Petr: Rodzima scena zaczyna się z pewnością zabarwiać wielokulturowo, co jest wspaniałe i zarazem trudne o tyle, że trzeba nieustannie rewidować kanon artystyczny, ku któremu staramy się przyciągać uwagę osób przybywających z różnych krajów. Kwestia odpowiedniego języka wydaje mi się równie poważna jak próba dialogu z pokoleniem o jakieś trzy dekady młodszym od nas.

Marek: Jeśli mam mówić w imieniu AVU, to na razie najwyraźniej widać Lucie Rosicką. Z UMPRUM mógłbym wymienić na przykład Filipa Dvořáka, Davida Krňanskiego czy Gabrielę Těthalovą. Na pewno o wielu zapomniałem. Ważne jednak, by wspomnieć, że wielu przeszło przez pracownię, a potem przeniosło się do innej. Inni zaczynali w innej pracowni, by dyplom zrobić u nas. Nie mamy więc zaborczego stosunku do naszych absolwentów i zawsze staramy się dawać odpowiednią informację zwrotną, w miarę naszych możliwości i predyspozycji. Zakładamy też, że to, co uchodzi za sukces, będzie się z czasem zmieniać.

Petr: Chętnie dodam nazwiska: Samo Kollárik, który na Słowacji został laureatem nagrody „Maľba roka” (Obraz Roku) Fundacji Banku VÚB, czy János Vámos, obiecująco oscylujący na osi Czechy–Słowacja–Węgry.

Marek: Oczywiście. W pewnym sensie każdy zasługuje na większe uznanie, niż otrzymuje. Zarazem sztuka to zawsze niepewne przedsięwzięcie, co jest zarówno jej zaletą, jak i przekleństwem. Będę uprzejmy i nie wymienię nazwisk. Na drodze może stanąć na przykład brak szczęścia, brak zabezpieczenia finansowego, brak wytrwałości, widzenie tunelowe i tak dalej. Zarazem wielu potrafi te i inne negatywy do pewnego stopnia przekuć w wartości pozytywne. A inni odwrotnie.

Petr: Tak, ale… Pytanie jest jednak nieco mylące. O stopniu uznania nie decyduje wyłącznie talent czy osobisty wysiłek, lecz także cały szereg czynników społecznych, obyczajowych i instytucjonalnych. Tym bardziej problematyczne byłoby więc kreślenie nowych „granic między sukcesem a pominięciem”, gdybym wskazał tych, którzy moim zdaniem zasługiwali na większe uznanie niż inni. Zarazem warto dodać, że mamy za sobą dopiero drugi rocznik „własnych” dyplomantów, więc ocena całych naszych siedmiu lat pracy w AVU jest nieco ograniczająca, a ogólnie powinni to robić przede wszystkim inni.

Marek: Śledzimy to z oddali, spotykamy się w obiegu artystycznym. Czasem pozostajemy w kontakcie, czasem nie. AVU niezbyt zbiera dane, a na pewno nie systematycznie. Nie prowadzi się też zbytnio debaty o tym, co jest sukcesem, a co już nie. W końcu w sferze sztuki sukces to rzecz śliska.

Petr: Chętnie rozmawiamy z tymi, którzy chcą rozmawiać z nami. AVU od czasu do czasu wypełnia formalne tabele zgodnie z wymogami Ministerstwa Edukacji (MŠMT). Ale prawdziwa współpraca z absolwentami jest faktycznie ułudą, fatamorganą.

Marek: O tym też od czasu do czasu rozmawiamy. Myślę, że pod tym względem to raczej studenci często mogą czegoś nauczyć nas, a właściwie mnie. Korzystają przede wszystkim z Instagrama.

Petr: Ogólnie staramy się prowadzić studentów ku budowaniu własnego portfolio online, najlepiej poza mediami społecznościowymi, które pojmujemy jako narzędzie chwiejne i tymczasowe, bez kontroli autorskiej.

Marek: Powiedziałbym raczej, że współpracujemy z poszczególnymi kuratorami i działaczami świata sztuki. Czasem w ramach obiegu akademickiego (recenzenci, konsultanci, wykładowcy), czasem poza nim (kuratorzy, organizatorzy).

Petr: Wolimy osobowości od instytucji.

Marek: To pytanie jak z „Raportu mniejszości”. Zapobiegać można zawsze tylko do pewnego stopnia. Szkoła to struktura hierarchiczna. Pedagog zawsze dzierży w rękach pewien rodzaj władzy, obowiązujący jedynie w obrębie danej instytucji. Powinien przestrzegać reguł, sposobów i norm w takiej postaci, w jakiej są stosowane i interpretowane w przepisach szkolnych, w ramach prawnych oraz jak utrwaliły się w zasadach dobrego wychowania. Do tego dążymy. Na przykład staramy się równoważyć autorytet i koleżeństwo. I wiele innych biegunowości.

Petr: Ha, ha. Gdybym miał nawiązać do porównania Marka z „Raportem mniejszości”, to mogę stwierdzić, że w systemie, który czeka na zbrodnię, największe niebezpieczeństwo kryje się w przekonaniu, że już ją rozwiązaliśmy.

Marek: Nasze wspólne stanowisko polega właśnie na tym, że nie musimy zgadzać się za wszelką cenę i że przedstawiane rozbieżności mogą pokazać studentowi, że wobec omawianego problemu, wobec interpretowanego dzieła można zajmować odmienne stanowiska. Czasem bardzo odmienne, czasem tylko trochę. Tak, więc zdarza się, że od czasu do czasu się nie zgadzamy. Zawsze zależy to od tego, jak bardzo wchodzimy w szczegóły.

Petr: Zależy nam na szerokim spektrum studentów, co moim zdaniem przy jednoosobowym prowadzeniu pracowni byłoby bardzo trudne, o ile w ogóle realne. Osobiście uważam to za atut naszej obecności w uczelni i zarazem obserwuję, że wymaga to o rząd wielkości więcej uwagi i wysiłku pedagogicznego, niż pamiętam u własnych wykładowców.

Petr: Nie jestem pewien, czy wstęp do pytania nie tworzy tysiąca różnych wymówek, ale zdecydowanie najbardziej martwi mnie cyfrowa wirtualizacja sztuki. Czyli utrata uwagi wobec dzieł fizycznych, przejście do migotliwego środowiska online, a naprzeciw temu masowa komodyfikacja sztuki i obrazu. Mimo to lubię fizyczny obraz i doświadczenie malarstwa jako wolnego medium, bo wciąż jestem przywiązany do pojęcia „aury” Waltera Benjamina. Benjamin twierdził, że esencjonalna aura dzieła sztuki zanika w epoce mechanicznej reprodukcji, ponieważ techniki reprodukcyjne oddzielają reprodukowany przedmiot od tradycji, z której pierwotnie wyrósł. Benjaminowskie „tu i teraz”, to znaczy jego zakotwiczenie w konkretnym miejscu, czasie, historii i kontekście rytualnym, powinno pozostać kluczowe także dla nadchodzących pokoleń artystów i artystek.

Petr: Na pierwszym miejscu zawsze było dla mnie wędkarstwo muchowe i kolarstwo, a w dalszej kolejności moda. Także dlatego logicznie zgłosiłem się na studia w wyższej szkole artystycznej. (Uśmiech Jiříego Davida.) Ale jeśli mam odpowiedzieć poważnie: choć mam wrażenie, że zaktualizowaną rolą wykładowców jest dziś przeciwnie – przyciąganie uwagi studentów jak najbardziej ku sztuce, myślę, że obaj z Markiem staramy się pokazywać studentom z różnych stron, że „istnieje też życie za kurtyną sztuki”. W praktyce oznacza to, że przez pracownię przewinęło się – za sprawą spotkań zewnętrznych – całe grono ludzi z zupełnie innych dziedzin niż sztuka. Od biologa, teoretyka prawa, tłumacza literatury, filozofki, rapera i youtubera po popularyzatora nauki. Na jesień planujemy wewnętrzne warsztaty z fotografii reprodukcji oraz debatę o ustalaniu cen dla studentów.

Marek: Chyba sporo, bo działalność w ramach Rafanów polegała na nieustannym werbalizowaniu własnych zamiarów i zdolności wpięcia się w intencję drugiej osoby. Trzeba też odróżnić artystyczne rezultaty Rafanów, które nierzadko mogły sprawiać wrażenie konfrontacyjnych, od komunikacji, która do owych rezultatów prowadziła i która starała się podporządkować konflikt stanowisk z góry wytyczonemu wspólnemu celowi. To przydaje się także w naszej działalności pedagogicznej. Dodam jeszcze, że nie interesuje mnie z góry sensowne malowanie, lecz sensowna działalność artystyczna w ogóle, której częścią jest również to przeklęte malowanie.

Marek: Demokracja to zawsze niekończące się negocjacje. Zarazem czasem zbyt wiele mówimy o tym, czego byśmy chcieli, a zbyt mało o zadaniach, które mamy. Przez górnolotne słowa często zapominamy też o konkretnych krokach: jak organizujemy się w obrębie uczelni, jak funkcjonuje scena artystyczna i jej aktorzy, które konkretne mechanizmy dałoby się poprawić. Zawsze potrzeba drobnej pracy, cząstkowych kroków i troski o sprawy publiczne, wykraczającej poza własną twórczość artystyczną.

Petr: Teraźniejszość – a właściwie ANO (populistyczną partię Andreja Babiša), przesłanianą przez Motoristów i SPD (czeską skrajnie prawicową partię „Wolność i Demokracja Bezpośrednia”), wraz z towarzyszącym im niekończącym się spektaklem rage baitów – w dużej mierze zasłużyliśmy sobie jako przedstawiciele frontu kultury. To nieprzyjemna, ale logiczna odpłata za lata, w których nie potrafiliśmy konsekwentnie odróżniać obrony fundamentalnych zasad funkcjonowania sztuki od taniej krytyki dawnego zarządu kultury. Mieszając często oba poziomy, sami przyczyniliśmy się do tego, że uprawniona debata o sensie publicznego wsparcia dla kultury stopniowo zmieniła się w przestrzeń dla prostych politycznych skrótów, resentymentu i medialnie wdzięcznych prowokacji. Nie zmienia to faktu, że co rano budzę się ze złego snu z pytaniem, czy już się skończył, i w dużej mierze zdaję sobie sprawę, że człowiek może udźwignąć tylko tę część walki, na którą ma przestrzeń i narzędzia. Zarazem obserwuję, że rodzime uczelnie są dziś nazbyt oddalone od rzeczywistości społecznej, a tym samym od wyzwań współczesności, i że ich samorząd rzeczywiście wymaga odpowiedniej rewizji. Różnica między życiem na (samo)krytycznej wyspie pozytywnej dewiacji a zwykłym przetrwaniem na zatęchłej (auto)referencyjnej wyspie pośrodku akademickiego bagna wydaje mi się zasadnicza.

Marek: Entuzjazmu, wytrwałości i rozsądku.

Petr: Wierzyć, że nawet rzeczy z pozoru społecznie bezwartościowe mają wartość, którą trudno zastąpić innymi środkami.