HEX Gallery, Çek Cumhuriyeti'nin ikinci büyük şehri Brno'da altı farklı sanatsal faaliyet biçimini tek çatı altında toplayan bir kültür mekânı. Kurucusu Jakub Straňák ve küratör Jiří Riessler Zuzaník ile bugün bağımsız bir galeri kurmanın ne anlama geldiğini — ve neden göründüğünden çok daha zor olduğunu konuştuk.
HEX Gallery'yi Mayıs 2025'te resmen açtınız. Brno'da, üstelik Lidická sokağında çok disiplinli bir kültür mekânı fikri nasıl ve neden doğdu?
Jakub: Tamamen tesadüf! Bir akrabam önceki işini kapatıp mekânı boşaltıyordu ve bana teklif etti — Lidická'nın nedeni bu. Üstelik sanat ortamı bana liseden beri yakın, her ne kadar daha çok edebiyat tarafında olsa da. Jiří ile yayınevlerinde, görsel sanatçılar ve müzisyenler arasında ilginç bağlantılarımız da vardı, bu yüzden onları bir araya getirip sanat kamuoyuna kendini sonuna kadar ifade edebileceği bir yer sunmak bize doğal geldi.
Jiří: Bir de Lužánky Parkı hemen köşe başında ve ağaçların altında, yıldızların altında açık hava performansı fikri çok hoşumuza gitmişti. Ama bunu henüz planlıyoruz — hava ısınırken izleyiciyi dışarıda bir konsere götürüp sonra ağaçların altından yürüyerek sergiye geri getirmek istiyorum. Lidická bu açıdan bence ideal: şehir merkezinin aksine, çevresinde yeterince yeşillik ve sessiz köşeler var; bu da açılış öncesi ve sonrası düşünceli bir atmosfer yaratıyor.
Luhačovice'den, yani Zlín bölgesindensiniz. Sergi programında o bölgeden sanatçılarla bir bağ dikkat çekiyor — bu bilinçli mi, yoksa kişisel bağlantıların doğal sonucu mu?
Jakub: Kesinlikle kişisel bağlantılar. Ama Brno'da faaliyet gösteren sanatçılarla ya da en azından şehirle bağı olan sanatçılarla yavaş yavaş ilişkiler kurmaya çalışıyoruz. Ağımızı bölgenin de ötesine genişletmek istiyoruz. Yani soruyu yanıtlamak gerekirse — Zlín bölgesi bizim için önemli, ama galeri esas olarak Brno'daki sanatçılara yönelik.
Jiří: Bu, en başından beri benimsediğimiz bir ilke. İlk sergimiz Soukromé krajiny duše (Ruhun Özel Manzaraları) için İngiltere'de çalışan ama Brno kökenli Teri Varhol'u ve yine Brno'lu František Vítek'i davet ettik. Brno, Zlín ve çevresindeki sanatçılar için doğal bir merkez — birçoğu en azından burada okumuş ya da burada doğmuş. İster Şubat sonuna kadar sergilediğimiz Odpusťte mi, bílá místa paměti! (Affedin Beni, Belleğin Beyaz Lekeleri!) sergisiyle Zuzana Pernicová olsun, ister bizde küçük bir sergi, performans ve What It Feels Like for a Girl başlıklı bir konser düzenleyen Kryštof Novotný.
Brno'nun oldukça güçlü bir galeri sahnesi var — TIC, Industra, Off/Format, yeni açılan Sibiř ve daha fazlası. Bu ekosistem içinde kendi konumunuzu nasıl görüyorsunuz?
Jakub: Şu ana kadar oldukça belirsiz. Brno'da henüz bir yılımız bile dolmadı ve çoğu şeyi — hatta büyük çoğunluğunu — yaparak öğreniyoruz. Doğru yönü bulmak zor; başkalarını kopyalamak da istemiyoruz, sadece var olmak da. Bence Brno'nun güçlü kültür sahnesi hem avantaj hem dezavantaj: yeni mekânlara ve olanaklara talep var, ama aynı zamanda bu kadar seçenek arasında kendi yerinizi bulmak da güç.
Jiří: Bizi farklı kılanın edebiyat ve belirli bir özgürlük olduğunu düşünüyorum. Deney yapma lüksümüz var ve sergileyen sanatçıları ile performansçıları mümkün olduğunca dahil etmek istiyoruz. Biz hâlâ kendini arayan bir galeriyiz — ve başkalarını da birlikte aramaya davet eden bir galeri.
HEX aynı anda galeri, deneysel tiyatro, kafe, dinleme odası, yayınevi ve kitapçı olarak işliyor. Bu bütün içinde görsel sanatın rolü ne — ve HEXagon'un farklı yüzleri birbirleriyle nasıl iletişim kuruyor?
Jakub: Görsel sanat temel eksen. HEXagon'un simgesel merkezi, her şeyin etrafında döndüğü nokta. Bir ya da iki ayda bir — toplu ya da kişisel — bir sergi açmaya ve çevresine eşlik eden bir program oluşturmaya çalışıyoruz. Örneğin Nisan'da Martin Jiroušek ile birlikte ve Polonya Enstitüsü'nün desteğiyle bir Polonya korku filmi afişleri sergisi hazırlıyoruz. Konu üzerine uzman bir konferans, Polonyalı çevirmenlerle buluşma ve genel olarak Polonya kültürüne giriş içerecek.
Jiří: Bunun yanı sıra Edward Stachura, Czesław Miłosz ve Stefan Grabiński çevirilerinden okumalar da olacak — izleyicilere Marek Krajewski'nin Demonomachia'sından kısa bir bölüm sunmak istiyorum. Martin Jiroušek ise Polonya sergisinin küratörü olarak ziyaretçileri korku edebiyatı ve sinemasında gezdirecek.
İkisi birden: Tiyatro, film gösterimleri ve küçük özel kitapçının işletilmesi konusunda hâlâ yolumuzu arıyoruz. Bizde örneğin mükemmel Çek belgeselci Profesör Gogola Jr. filmini gösterdi; izleyicilerin çok beğendiğini düşünüyoruz. Malvern yayıneviylen de iş birliği yapıyoruz ve birbirimizi mümkün olduğunca desteklemeye çalışıyoruz — etkinliklerinin bir kısmı bu yıl doğrudan bizim galeride gerçekleşecek.
Sanatçıları ve sergileri nasıl seçiyorsunuz? Mottonuz "her iyi fikri gerçekleştirmek ve her sanatçıya şans vermek" diyor — pratikte bu nasıl işliyor?
Jakub: Biri bir fikirle gelirse, onu gerçekleştirmenin yolunu her zaman aramaya çalışırız. Görsel sanatçı, müzisyen ya da şair olması fark etmez. Herkese yer var.
Jiří: Ama e-postalara cevap vermekte berbatız, dolayısıyla hâlâ yanıt bekleyen hevesli bir okuyucumuz varsa — lütfen bizi uyarmaktan çekinmeyin.
Galeriyi işletirken şu ana kadar en şaşırtıcı an neydi — olumlu ya da olumsuz, hiç beklemediğiniz bir şey?
Jakub: Her sergi bir sürpriz, çünkü sanatçılar her zaman işleri karmaşıklaştırmak için yeni bir yaratıcı yöntemle gelirler. Bu onlara yönelik bir eleştiri değil — kesinlikle değil; galeri olmamızın nedeni tam olarak bu, mekânı sunmak ve sergileyen sanatçının ile küratörün vizyonunu en iyi şekilde gerçekleştirmek. Ama hemen hemen her sergide egzotik, bazen neredeyse ezoterik bir sorunla karşılaşıyoruz ve hiçbir hazırlık işe yaramıyor.
Jiří: Benim için sosyal medya çalışması ve sürekli kendini tanıtma zorunluluğu oldu. Biraz safça, zamanımın büyük bölümünü araştırmaya ve sergileyen sanatçılarla doğrudan çalışmaya, eşlik eden programlar tasarlamaya ve başka etkinliklere ayıracağımı hayal etmiştim — ama hayır, en önemlisi her etkinlikten fotoğraf ve video çıkarmak. Walter Benjamin'in kâbusunu biraz andırıyor: her anı kaydetmek, tüm sanatı yeniden üretmek — ama yaşama keyfini kendin kaçırmak. Öte yandan, galeriye birkaç harika fotoğrafçı geliyor ve bence yalnızca onların belgeleme çalışması bile başlı başına bir sergiyi hak ediyor; yani belki o kadar da fena değil.
HEX'in finansal stratejisi nedir? Galeri başka faaliyetlerden mi destekleniyor, hibelerle mi yaşıyor, yoksa kafe ve mekân kiralamayla mı kendini finanse ediyor?
İkisi birden: Zor soru. Şimdiye kadar kendi kaynaklarımızla ilerliyoruz ve etkinlikler ile kafeden geçinebileceğimizi biraz ummuştuk. Ama yavaş yavaş faaliyetlerimizin bir kısmını sübvanse etmemiz gerekeceğini fark ediyoruz. Bu zor zamanlarda hibe bulmanın kolay olacağı konusunda hayalperest değiliz. Valahya'da dendiği gibi — hibeler ağaçta yetişmez.
Durumunuz göz önüne alındığında kültüre devlet desteğini olumlu gördüğünüzü varsayıyorum. Ülkenin borçlarının yıldan yıla arttığını bilerek, hangi koşullarda bu desteği kabul edilebilir bulduğunuzu ifade edebilir misiniz?
Jakub: Şimdiye kadar hiçbir kamu finansmanı almadık, her ne kadar denemek istesek de. Kendimiz için değil, şu anda tam olarak karşılayamadığımız performansçı ücretlerini iyileştirmek için. Salt politik açıdan bile bu ülkeyi temsil eden kültürden kısılmasını absürt buluyorum. Bu yılın bütçe taslağı, yanılmıyorsam, geçen yıla göre 3,9 milyar kuron daha düşük. Onlarca yıllık geleneğe sahip festivallerin, sanat dergilerinin, yayınevlerinin ayakta kalması ya da yok olması anlamına gelen rakamlar ortaya atılıyor ve daha derin bir tartışma olmadan basitçe kesinti kararı veriliyor. Nedenini bilseydik — önümüzdeki yılların planı neyse onu bilseydik — bu kadar kötü olmazdı; ama bu haliyle kalıcı bir belirsizlik içinde yaşıyor gibiyiz ve birkaç yıllık bir program hazırlamak bile son derece güçleşiyor.
Jiří: 19. yüzyılın başında kuklacılar, aktörler ve ardından yazarlar tarafından karakteri şekillendirilen bir ülkede, bu denli güçlü bir mirasa sahip çıkmak bir yana, onu bakkal hesabına indirgemek en hafif tabirle tuhaf. Ülke borcunun büyüdüğünü anlıyorum, ama turizm hâlâ — yanılmıyorsam — ekonomimizin önemli bir motoru ve bu ülkeyi benzersiz kılan yerleri, sanatçıları ve projeleri desteklemenin her politikacı için öncelik olması gerektiğine inanıyorum. Eğer hepsi çoktan vazgeçmediyse tabii.
Galerinin çevrimiçi görünürlüğü sizin için ne anlam ifade ediyor ve bununla nasıl başa çıkıyorsunuz?
Jakub: Zorunlu bir kötülük.
Jiří: Bir zorunluluk. İkimizin de buna doğal bir yeteneği yok, ama ne yazık ki bu alanda onsuz olmaz. Aynı zamanda sosyal medya — ve son yıllarda neredeyse tüm internet — iç karartıcı bir bataklık. Ama biz o bataklıkta yaşıyoruz, ne yapalım.
Dergimizi diğerlerinin yanı sıra güzel sanatlar öğrencileri ve yeni mezunlar da okuyor. Bağımsız bir mekân işletmecisi olarak onlara ne söylersiniz?
Jakub: En kötü soru sona kaldı. Dürüst olmak gerekirse bilmiyorum. Muhtemelen — dayanın. Sosyal açıdan ve ne yazık ki maddi açıdan da son derece zorlu ve nankör bir uğraş; buna hazırlıklı olmak gerek.
Jiří: Aynen katılıyorum. Maalesef.
Jakub: Ama sektördeki bağlantılar kesinlikle yardımcı olacaktır. Ve kendi sergileriniz için galerilere ulaşmaktan çekinmeyin — giriş eşiği göründüğü kadar yüksek değil.
Söyleşi için teşekkür ederiz!
