Johana Merta’nın Ocak 2026’dan beri ArtGraduates’te bir profili var. Bu sonbahar, Skuteč’in çok ötesinde onun hakkında konuşulmaya başlandı. Palackého náměstí’deki Meryem Ana sütununun altında inşaat çitlerinden kurulan süreçsel genişlemiş alanda heykeli Ó Europe, I cry for You (Ey Avrupa, senin için ağlıyorum), beş bin nüfuslu kasabanın durgun sularını dalgalandırdı ve ulusal medyaya taşındı (adının aranmasındaki ani artış bizim de gözümüzden kaçmadı). Sonunda sanatçıyla varılan anlaşmayla kaldırıldı. Stanislav Biler’in Deník Alarm’daki haberi olayın tamamını sosyolojik açıdan ve yerel halka yönelik bir ironiyle ele aldı.
Sanatçının olayın tamamını kendisinin nasıl gördüğünü ve ağırlıklı olarak kavramsal, çoğunlukla satılamayan ve çoğu zaman kendi hemşehrilerinin bile anlamadığı eserler yapan bir sanatçının nasıl yaşadığını merak ettik. Ona ayrıca neden ailesiyle birlikte Brno’dan Skuteč’e taşındığını ve aslında neden yaratmaya ihtiyaç duyduğunu da sorduk. Gündelik hayatta senli benli olsak da bu röportaj için sizli bizli konuşmaya geri döndük.
Johana, Skuteč’e ailenizle birlikte 2020 yazında, covid salgınının ortasında taşındınız. Sizi tam olarak buraya getiren neydi ve bunca yıldan sonra burada hayat sizin için nasıl?
Aslen Brno’danız. Ve 2012’de aile kurmayı planlamaya başladığımızda, havada konut krizi güçlü bir şekilde hissedilmeye başlamıştı. Zamanla çocuklarımız birbiri ardına doğdu, biz de “bizim” olan bir şey aradık. Yedi yıl boyunca yoğun biçimde emlak gezdikten sonra hayalimizdeki evin ilanına rastladık.
Burası Skuteč’teki Porš villasıydı. Hayatımızdan ve arkadaşlarımızdan iki bölge ötede.
Ama çocuklara kalacak bir aile yuvası hayali ağır bastı. Hiçbir güvencemiz olmayan bir kirada yaşamak bize anlamlı gelmiyordu, bu yüzden tamamen bilinmeze giden bir yolu seçtik. Pardubice Bölgesi’ne, Skuteč’e. İyi insanları her yerde bulacağımıza da inandık.
Skuteč’in kendi iniş çıkışları ve eski rejimle ilgili çözülmemiş meseleleri var. Bazı şeylerin nesli tükenmek zorunda, bazı şeyler üzerinde ise sıkı çalışmak gerekiyor. Skuteč’te mutluyum, burası bizim için zorlu olsa da. Ama çocuklar büyüyünce burada yaşamak isteyip istemeyeceklerini ancak o zaman göreceğiz.

İyi insanları her yerde bulacağınıza inandınız. Skuteč’te yeni arkadaşlar buldunuz mu? Onlarla vaktinizi nasıl geçiriyorsunuz?
Bunu define aramaya ya da altın elemeye benzetirim… ve şimdi kendi kendimi güldürdüm, çünkü altın avcısı olmamakla gurur duyarım! Skuteč’teki arkadaş çevremiz çok çeşitli. Sokakta karşılaşıp kısa sohbetler ettiğim kıymetli yaşlı hanımlarımdan, yerel izcilik aracılığıyla tanıştığımız çocuklu ailelere kadar. Ruhsal hastalığı olan insanlara barınma ve sağlık hizmeti sağlayan Domov na cestě’ye de yaratmak için giderdim; orada danışanlarla arkadaş oldum. Ama ne meyhaneye ne de kiliseye gidiyoruz, bu yüzden yakınlarımız gerçekten bir avuç insandan ibaret. Onlara bu yüzden daha da çok değer veriyorum.
Eşiniz Ondřej de sanatçı. O Skuteč’e nasıl uyum sağladı? Yıllar önce birlikte sergi açtınız ve geçen yıl o, sizin işiniz hakkında web sitenizde yer alan bir metin yazdı. Birbirinizin işini eleştiriyor musunuz? Peki ikiniz de sanat yaratırken ve üç çocuğunuz varken evde işler nasıl yürüyor?
Eşim harika bir sanatçı, müzisyen, aktivist, oyuncu, sinemacı, filozof, mucit; her zaman toplulukla ilgilenmiştir. Skuteč’te en çok Roman toplumu ve gençlerle ilgileniyor. Sanırım burada benden daha çok arkadaşı var, ama arkadaşlıklar da zaman gibidir, görecelidir…
Ondřej benim en büyük eleştirmenim ve aynı zamanda en iyi arkadaşım. Birkaç kez birlikte sergi açtık, yıllarca birlikte bir grubumuz oldu ve birlikte üç çocuğumuz var. Ve hâlâ birbirimizi seviyoruz. Neredeyse inanılmaz.
Birlikte yaşlandıkça farklı ihtiyaçlarla karşılaşıyoruz. Ondřej bir doğaçlama ustası, bense yaşlandıkça zaman payı bırakarak ve titiz bir hazırlıkla çalışmaya daha çok ihtiyaç duyuyorum. Yani her birimizin farklı bir çalışma yöntemi var ve bu da ortak çalışmalarımızı zorlaştırıyor.
Kıymetli sanatçı Sráč Sam’in ev sahipliğinde açılan Sklízíme kameny, občas bláto (Taş hasat ediyoruz, bazen de çamur) sergisinde her şey yolunda gitti, bunda Sam’in ve ailesinin yarattığı olağanüstü ortamın da payı büyüktü. Birkaç aylık hazırlıkla da doğaçlamayla da çalıştık. İkimizden ve genel, ciddi temalardan oluşan bir yapbozdu. Tek bir yaratıcı gibi çalıştık ve Ondřej’le bunu başardığımızda buna bayılıyorum.
Geniş bir yelpazede çalışıyorsunuz: küçük ölçekli, samimi nesnelerden, sizin genişlemiş alanda heykel dediğiniz şeye, yani bu yıl Skuteč’te olduğu gibi kamusal alana ve insanlarla ilişkilere giren süreçsel eserlere kadar. Yaratmak sizin için, bizzat sizin için ne anlama geliyor?
Benim için yaratmak mutlak bir varoluşsal zorunluluk. Bu benim doğal yaşam alanım, benim toprağım. Bir dinozorla onun doğal koşullarında karşılaşman gibi. Yaratmaya ihtiyacım var, yoksa mutsuz bir insan olurum. Düzenli olarak, elle, zihinsel olarak, özgürce, kesintisiz yaratmaya ihtiyacım var. Bu özgürlük yalnızca farklı zanaatlarda ve malzemelerle yaratma imkânında değil, eserin satılıp satılmamasından bağımsız olarak yaratmakta da yatıyor. İşlerimin önemli bir kısmı kavramsal ve toplumsal eleştirel. Ama estetik kaygıları olan alışılmış biçimlerde de çalışıyorum. İşlerimin çoğunu tavan arasına saklıyorum. Belki bir gün biri onları çıkarır.

Sanat size her şeyden önce ne kazandırıyor? Terapi mi, bir iletişim biçimi mi, yeni bir şeyin ortaya çıkmasının sevinci mi, eksik olan bir şeyin telafisi mi, yoksa aktivizm mi?
Sanat da her iş gibi bir iştir. Şu anda bana maddi istikrar sağlamasa da anlamlı olduğuna inanıyorum. Sanatsal/görsel ifade yoluyla sorunları iletiyorum, çözümlerini arıyorum ve o sorunu kavramaya, kazıp çıkarmaya, içerdiği her önemli şeyi bulmaya çalışıyorum. Elbette öznel olarak. Her kilidin bir anahtarı vardır, ya da en azından bir zamanlar vardı.
Pragmatik olarak – bana bazı yetenekler verildi ve onlarla çalışma, onları nadasa bırakmama ihtiyacı duyuyorum. Verimli bir tarlan olur da onu yabani otların ya da kolzanın bürümesine bırakırsın ya, onun gibi. Ektiğim şeyin iyi bir hasat vermesine çalışıyorum. Yaratmak zorundayım, bu bir zorunluluk, içsel bir motor. Ama kesinlikle terapi söz konusu değil. İşimde ortaya çıkan sorunlar kişisel olsa da onlarla tam da beni aştıkları ve her şeyden önce genel olduklarını hissettiğim için çalışıyorum. Böylece bir temaya dönüşüyorlar. Örneğin tecavüz ya da duyguların basitleştirilmesinin eleştirisi, sınırlar ve değerler sorunu. Zamanla iletişime giden yolumu buldum ve artık yarattıklarım benim için insanlarla konuşma imkânı kadar önemli. Yaratılan şey çoğu zaman yalnızca iletişimin anahtarı. İşimin meyvesi ancak tartışmanın kendisidir.
Uzun zamandır sanatı özgül bir konuşma, bir dil olarak düşünüyorum. Kendi yazım kuralları, el yazısı, hüsnühattı, lehçesi, yanlış anlamaları var. Bu yüzden sık sık metinle çalışıyorum; tek anlamlılık, çok anlamlılık ve şiirsellik olanakları hoşuma gidiyor.
Aynı zamanda kutulara konulmayı sevmem ve ne zaman birine düşmeye başlasam yön değiştiririm. Örneğin seramikte olduğu gibi. 7 yıl kille çalıştım ve biri beni seramikçi olarak tanıttığında bıraktım. Zanaatlara bayılıyorum, sürekli bir şeyler öğreniyorum, keşif ve deney süreçlerini, hataları da seviyorum. Şimdi sgrafitolar, sgrafito resimleri yapıyorum, ama iç ve dış mekânların daha büyük ölçeklerine geçmek isterim.
Bunun yanında sanatsal aktivizmde ve zero waste ilkesiyle yaratıcı tekstil çalışmalarında da yer alıyorum… herhalde kolay kavranacak bir şey değil, ama bende böyle işliyor. Bu yaratıcı özgürlük. Bu benim kutum, duvarsız bir kutu.

Sgrafitoyu büyük ölçekte yapmak isterdiniz. Böyle bir sgrafitoyu nerede hayal ederdiniz? Şimdiden görüşmekte olduğunuz bir şey var mı?
Şu anda sgrafitolar geri planda, çünkü Ó Europe projesinin bir sonraki aşamasına odaklanıyorum… başka bir kentte olacağı için çok mutluyum. Ama her şey henüz bürokratik düzeyde görüşülüyor, bu yüzden nerede olacağını açıklamak için biraz daha beklemem gerekiyor.
Sgrafitoya tamamen doğal bir şekilde geldim: evimizi yeniliyoruz ve çoğu zaman elimde biraz inşaat malzemesi artıyor. Siyah için kül kullanıyorum ve odun sobamızdan kalan odun kömürü parçalarını eziyorum. Eskiden mozaik yapardım, bunun dış mekâna açılan yolum olduğunu düşünüyordum, ama çıkmaz sokakmış. Sgrafito muhteşem bir Rönesans tekniği, onda ana zanaatımı kullanıyorum – deseni. Şimdilik somut bir uygulama aramıyorum: ya kendiliğinden gelir, ya da şu an bütün sürecin keşfi daha da önemli. Kamış ve külle çalışmayı seviyorum, ama polistiren de denedim. Ve bu deneyim sayesinde, daha büyük formatta da, artık yalıtımlı binalara sgrafito yapabileceğimi biliyorum… bir düşünün, cephelerinde hiçbir estetik öğe olmayan bütün o yapılar sgrafitolarla nasıl dönüşürdü.

Kamusal alanda çağdaş sanat bizde sık sık reddedilmeyle karşılaşıyor ve Skuteč de bir istisna olmadı. Çek kamuoyunun büyük bir kısmının çağdaş sanata giden yolu bu kadar zor bulmasını neye bağlıyorsunuz? Ve insanların onunla reddetmekten çok merakla karşılaşması için, örneğin işinizde de eleştirel olarak ele aldığınız eğitim sisteminde, neyin değişmesi gerekirdi?
Çok şeyin değişmesi gerekirdi. En temelden. Her şeyden önce de genel olarak sanat eğitiminde, ama böyle reformlara muktedir olduğumuzdan emin değilim. Bunlar kuşaktan kuşağa aktarılan sorunlar. Somut olmak için örnekler vereyim: Anaokulunda bir çocuk fili mora boyuyor ve öğretmen ona bunun yanlış olduğunu söylüyor. İlkokulda bir kız, sanat dersinde verilen ödevi yapmak istemiyor, bu yüzden başka bir konu yapıyor, ama öğretmen onun yaptığını yırtıyor.
Yetişkinlerin çocukların yaratıcılığını ve yaratıcılık potansiyelini öldürmesinden nefret ediyorum. Onları muhtemelen benzer bir şey yaşamış olmalarıyla savunmaya çalışabiliriz, ama travmalarını başkalarına aktarmaya hakları yok. Travma bir mazeret olamaz. Bu onların travması ve onunla çalışmaya ve onu çözmeye muktedir/istekli değillerse öğretmenlik yapmamalılar. Bütün eğitimciler psikolojik bir değerlendirmeden geçmeli, en azından ağır patolojileri ortaya çıkarmak için.
Bir yanlış anlama daha olmasını istemiyorum, bu yüzden Ó Europe, I cry for You eserinin özüne bir kez daha döneceğim. Bu, insanlarla çalışmaya odaklanan bir sanat projesi, yani kamusal alana yönelik toplumsal olarak harekete geçiren bir müdahale. Skuteč’teki insanlarla iletişim için “heykel” kavramını seçtim. Ama bir sonraki kentte proje yine biraz farklı bir şekilde aktarılacak. Bu projenin Avrupa Birliğini dolaşmasını isterdim; eserin içerdiği birkaç eksen de izleyiciyle farklı biçimlerde çalışmayı mümkün kılıyor. Eğitim de tam olarak “benim Avrupa’mda” ele aldığım eksenlerden biri.
Genel olarak insanlar zor hayatlarının koşulları yüzünden hayal kırıklığı içinde. Ve sanatçıları, kültür emekçilerini, asalak ya da bencil olarak görüyorlar. Bizim işimizin iş statüsü yok. Kültür hibe sistemi insanları çok rahatsız ediyor: onu anlamıyorlar, dolayısıyla ona güvenmiyorlar da. Sonra kamusal alanda inanılmaz meblağlara birkaç zevksiz heykel ortaya çıkıyor ve onlar için kanıt bunlar oluyor. Projem devlet parasından tek bir kron bile almadı, çünkü bunun için başvurmadım; işimin bu sorunla yüklenmesini istemedim.
Skuteč anlamanın önünü kendi kendine tıkıyor. Buradaki insanların bir şey öğrenmekten ya da bir şeyi birlikte çözmekten çok söylenmeye ihtiyacı var. Burada sık sık kayıtsızlıkla, duyarsızlıkla ve eğitimsizlikle karşılaşıyorum. Ama rehberli turlara tanışmaya gelen o bir avuç insan çekingenliklerini yendi ve onlara bunun için minnettarım. Ó Europe, I cry for You eseriyle yaşadığım deneyim benim için çok değerli ve öğretici.
Pek çok insan meydandaki sanatın hoş olmasını bekliyor. Bir şey eklemek isteyen herkese bilinçli olarak açık olan çitleriniz, giderek uyumsuz bir mesaj ve afiş karışımıyla doldu. Görünümlerinin vardığı yer sizi şaşırttı mı, yoksa bunu bekliyor muydunuz? Eserin görünümünün insanları rahatsız etmesiyle bilinçli olarak mı çalışıyorsunuz? Ve bu uyumsuzluk, eserin sözünü ettiği Avrupa’nın bir imgesi mi?
O el konulmuş toprağın kenarında esaslı şeylerle önemsiz şeylerin birbirine karışması benim için önemliydi. Tıpkı çevrimiçi ve çevrimdışı ortamımızdan alışık olduğumuz gibi. Böylece “kadın arıyorum” türünden küçük ilanlar siyasi propagandayla ve kedi yavrulu bir afişle falan buluştu. Yüzeyin, herkesin her şeyle katkıda bulunabileceği anlaşılacak kadar dolmaya başlaması uzun zaman aldı. İnsanlar temiz yüzeyden, ona müdahale etmekten korktular. Ama dolduktan sonra da kaygıların hâlâ var olduğu belliydi. Bu çekingenlik totaliter sonrası ülkelere, özellikle de kamerayla izlenen kamusal alanlara özgü. Yerel polise, eserime yapılan her türlü müdahalenin sorun olmadığını bildirdim. Benim “heykelim” bariz biçimde hoş-güzel olmak için yapılmamıştı, mesele hiç bu değildi, ama bu da olabilirdi. Birinin böyle bir niyeti olması ve böyle bir şey, yani güzel bir şey asması ya da boyaması yeterdi. Heykel, kısacası, her şeye açıktı. Sanatçılarla görüşmekte olduğum işbirlikleri vardı, ama sonunda bütün eserleri asmaya bile yetişemedim. Belki bir sonraki kentte daha fazla zaman ve imkân olur.

Size göre eğitim, Ó Europe projesinin eksenlerinden biri. Üç çocuğunuz var, dolayısıyla okulu bir ebeveyn gözüyle de görüyorsunuz. Bugünün okulunun çocukların yaratıcılığına nasıl davrandığına nasıl bakıyorsunuz? Peki sizin Kakabus figürleriniz kimler?
Çocuklarımız Montessori’den ve orman anaokullarından, güvenimi kazanamamış devlet sistemlerine kadar birkaç eğitim modeli deneyimledi. Oğlanlar, okul müdürünün ne çözmeye ne de kabul etmeye yanaştığı bir zorbalık yaşadıkları korkunç bir dönemin ardından evde eğitim de gördüler. En büyük oğlumuz birinci sınıfa covid döneminde, yani çevrimiçi eğitimle başladı. Daha önce bilgisayar başında oturmaya hiç alışkın değildi. Bu adil değildi. Ama benim için daha kötüsü, öğretmenlerin duyguları üzerinden, smile and sad emojileriyle notlandırıldıklarını öğrenmekti. Çocuklarımıza okulda öğretmeni mutlu etmek için bulunmadıklarını ve üzgün yüzün doğru bir değerlendirme olmadığını anlattık.
Duygularımız bir şeye dönüştü… ve o bir şey, yaşayabileceğimiz ve yaşamaya hakkımız olan her şeyi tamamen sorgulanır hâle getirdi. Harvey Ball gülen yüzü yaratarak duygularımızı basitleştirdi, istismar etti ve sattı. O zamanlar onu kurumsal bir şirketin çalışanları için bir ödül sistemi olarak tasarlamıştı. Ama bugün her türlü etkinliğin, çocuklarınkinin de, değerlendirilmesinde yaygın olarak kullanılıyor.
KAKABUS figürlerini tam da eğitimdeki bu deneyimlerin ardından yarattım. Şu soruya bir cevap olarak: çağdaş figürasyon nedir?
KAKABUS, çoğumuzun çocukluğundan “netvař se jako kakabus” (“öyle surat asma”) cümlesiyle bildiği bir sözcük. Kilden, emoji maskesi takılmış organik heykel biçimleri şekillendirdim. Bu, insan duygularının basitleştirilmesiyle ve toplumsal eleştiriyle oynanan bir oyundu. Tam da bu heykellerin bir tür ürünüm hâline geleceğini hiç tahmin etmemiştim. Heykellerin bir parçası saydığım eleştiri fark edilmiyordu, çünkü insanlar emojilere o kadar alışmıştı ki o eleştiriyi aslında artık görmüyorlardı. Ama sorun değil, herkesin sanata kendi bakışına ve yorumuna hakkı var.

İşinizin büyük bir kısmı, öylece duvara asılamayan enstalasyonlardan, durumlardan ve süreçlerden oluşuyor. Skuteč’teki projeyi özel Kalliopi vakfı destekledi. Bu tür bir yaratıcı çalışma nasıl finanse ediliyor? Peki sanatınızı satmayı ne ölçüde başarıyorsunuz, ve kime?
Daha önce de ima ettiğim gibi, yaratıcı çalışmam maddi bir karşılığa bağlı değil. Öyle olsaydı yaratmayı çoktan bırakmış olurdum. Ve doğrusu, birçok kez her şeyi bırakıp Tesco’da çalışmaya gitmek istedim, ama yapamıyorum. Bu bir tercih meselesi değil. Yaratmaya yaşamak için ihtiyacım var, adeta suya olduğu gibi. Satışlar ara sıra oluyor, küçük de büyük de. Porselenle çalışıyorum, yağlıboya resim yapıyorum, kolajlar, sgrafitolar yapıyorum, sac levhalara inci işliyorum, yani bir sürü satılabilir şey, ama bunu pek az kişi biliyor. Kırsalın izolasyonu da bir başka kısmi sorun. Atölyemi ziyaret etmek isteyen birkaç kişi, ne kadar uzakta olduğumu öğrenince yoldan vazgeçti. Alıcıların çoğu Prag merkezciliğinin içinde kalmakla yetiniyor. Eserlerimin birçoğu doğası gereği satılamaz ve özellikle seri işlerimin ticari bir potansiyeli olduğunda satışa karşı çıkmıyorum, ama bunun için pek de çaba göstermiyorum. Her şeyin bir zamanı var.

Bir sürü satılabilir şey yaptığınızı, ama pek az kişinin bunları bildiğini yazıyorsunuz. Ticari galerilerle ilgili deneyimleriniz neler? Peki internet size ilgilenen alıcılar getiriyor mu?
Ticari galerileri aramıyorum, onlar da şimdiye kadar beni aramadı. Onların radarında değilim. Periferide bir sanatçıyım. Kimin, hangi koşullarla iletişime geçeceğine de bağlı olurdu. Herkesle çalışmazdım. Özgürlüğümün getirisi bu: zorunda değilim. İşlerim birkaç devlet kurumunda ve pek çok özel koleksiyonda yer alıyor. Bazı koleksiyoncular tekrar tekrar geliyor, bu beni son derece mutlu ediyor. En güzeli de insanların bana sanatımla yaşamanın onlara ne kadar iyi geldiğini söylemesi.
Evet, Instagram üzerinden ya da tavsiye yoluyla tamamen tesadüfen ve ara sıra gelen alıcılar da iletişime geçiyor. Eserlerimin nereye, hangi ellere gittiğini bildiğimde seviniyorum.
Röportaj için teşekkür ederiz!