Johana Merta heeft sinds januari 2026 een profiel op ArtGraduates. Dit najaar begon men ver buiten Skuteč over haar te praten. Haar processuele expanded sculpture Ó Europe, I cry for You (O Europa, ik huil om jou), opgebouwd uit bouwhekken onder de Mariazuil op het Palackého náměstí, bracht de kalme wateren van het stadje van vijfduizend inwoners in beroering en haalde de landelijke media (de plotse stijging van het aantal zoekopdrachten naar haar naam ontging ook ons niet). Uiteindelijk werd de sculptuur in overleg met de kunstenares verwijderd. De reportage van Stanislav Biler in Deník Alarm benaderde de hele gebeurtenis sociologisch en met ironie jegens de plaatselijke bevolking.
We wilden weten hoe de kunstenares zelf de hele zaak ziet en hoe het leven is van een kunstenares die vooral conceptuele werken maakt, die meestal niet te verkopen zijn en vaak zelfs door haar medeburgers niet begrepen worden. We vroegen haar ook waarom ze met haar gezin van Brno naar Skuteč is verhuisd en waarom ze eigenlijk moet creëren. Hoewel we elkaar in het dagelijks leven tutoyeren, zijn we voor dit interview teruggekeerd naar het u-zeggen.
Johana, u bent in de zomer van 2020, midden in de covidpandemie, met uw gezin naar Skuteč verhuisd. Wat bracht u juist hierheen, en hoe bevalt het leven hier na al die jaren?
We komen oorspronkelijk uit Brno. En toen we in 2012 een gezin begonnen te plannen, hing de woningcrisis al sterk in de lucht. Gaandeweg werden onze kinderen geboren, dus zochten we naar iets “van onszelf”. Na zeven jaar intensief rondrijden langs huizen stuitten we op een advertentie voor ons droomhuis.
Het was de Poršvilla in Skuteč. Twee regio’s verwijderd van ons leven en onze vrienden.
Maar het vooruitzicht van een thuisbasis die voor de kinderen zou blijven, won het. Het had voor ons geen zin om in een huurwoning te wonen waar we geen enkele zekerheid hebben, dus kozen we een weg volledig het onbekende in. Naar de regio Pardubice, naar Skuteč. We geloofden ook dat we overal goeie mensen zouden vinden.
Skuteč heeft zijn wederwaardigheden en onopgeloste kwesties die met het vorige regime te maken hebben. Sommige dingen moeten uitsterven, aan andere moet hard gewerkt worden. Ik ben gelukkig in Skuteč, ook al is het hier zwaar voor ons. Maar pas als de kinderen groot zijn, zullen we zien of ze hier willen wonen.

U geloofde dat u overal goede mensen zou vinden. Hebt u in Skuteč nieuwe vrienden gevonden? Hoe brengt u tijd met hen door?
Ik zou het vergelijken met een schattenjacht, of met goudwassen… en nu moet ik om mezelf lachen, want ik ben er trots op dat ik geen goudzoekster ben! Onze vriendenkring in Skuteč is heel divers. Van mijn dierbare oudere dames, die ik op straat tegenkom voor korte gesprekjes, tot gezinnen met kinderen die we via de plaatselijke scouting hebben leren kennen. Ik ging ook creëren in Domov na cestě, dat huisvesting en gezondheidszorg biedt aan mensen met een psychische aandoening, en daar raakte ik bevriend met de cliënten. Maar we gaan niet naar de kroeg en ook niet naar de kerk, dus de mensen die ons na staan zijn echt maar een handjevol. Des te meer waardeer ik hen.
Uw man Ondřej is ook kunstenaar. Hoe heeft hij zijn plek gevonden in Skuteč? Jaren geleden hebt u samen geëxposeerd, en vorig jaar schreef hij een tekst over uw werk, die op uw website staat. Bekritiseert u elkaars werk? En hoe gaat het bij u thuis, als u allebei creëert en u drie kinderen hebt?
Mijn man is een geweldige kunstenaar, muzikant, activist, acteur, filmmaker, filosoof, uitvinder, hij heeft altijd belangstelling gehad voor de gemeenschap. In Skuteč interesseert hij zich vooral voor de Romagemeenschap en jongeren. Ik denk dat hij hier meer vrienden heeft dan ik, maar vriendschappen zijn net als tijd, relatief…
Ondřej is mijn grootste criticus en tegelijk mijn beste vriend. We hebben meerdere keren samen geëxposeerd, we hadden jarenlang samen een band en we hebben samen drie kinderen. En we houden nog steeds van elkaar. Bijna ongelooflijk.
Naarmate we samen ouder worden, stuiten we op verschillende behoeften. Ondřej is een meester in improvisatie, en ik heb, hoe ouder ik word, steeds meer behoefte om met tijdsmarge en grondige voorbereiding te werken. We hebben dus elk een andere werkmethode en dat maakt onze samenwerkingen ingewikkelder.
In de tentoonstelling Sklízíme kameny, občas bláto (We oogsten stenen, soms modder) bij de dierbare kunstenares Sráč Sam lukte alles, juist ook dankzij de uitzonderlijke omgeving die Sam en haar gezin scheppen. We werkten met maandenlange voorbereiding en met improvisatie. Het was een puzzel van ons tweeën en van ernstige algemene thema’s. We werkten als één maker, en daar hou ik van, als Ondřej en ik dat voor elkaar krijgen.
U werkt in een breed spectrum: van kleine, intieme objecten tot wat u zelf expanded sculpture noemt, dat wil zeggen processuele werken die de openbare ruimte en relaties met mensen binnengaan, zoals dit jaar in Skuteč. Wat betekent creëren voor u, voor uzelf?
Voor mij is creëren een absolute existentiële noodzaak. Het is mijn natuurlijke leefomgeving, mijn territorium. Zoals wanneer je een dinosaurus in zijn natuurlijke omstandigheden tegenkomt. Ik moet creëren, anders ben ik een ongelukkig mens. Ik moet regelmatig creëren, met de hand, mentaal, vrij, continu. Die vrijheid ligt niet alleen in de mogelijkheden om in verschillende ambachten en materialen te creëren, maar ook in creëren ongeacht of het werk verkoopt of niet. Veel van mijn werk is conceptueel en maatschappijkritisch. Maar ik werk ook in gangbare vormen met esthetische ambities. Het meeste van mijn werk verstop ik op zolder. Misschien haalt iemand het ooit tevoorschijn.

Wat brengt kunst u vooral? Is het therapie, een vorm van communicatie, de vreugde dat er iets nieuws ontstaat, compensatie voor iets wat u mist, of activisme?
Kunst is werk als elk ander. Ook al brengt het me op dit moment geen financiële stabiliteit, ik geloof dat het zin heeft. Via artistieke/beeldende expressie communiceer ik problemen, zoek ik naar oplossingen en probeer ik het probleem te omvatten, te ontginnen, alles te achterhalen wat het aan wezenlijks bevat. Subjectief, natuurlijk. Bij elk slot hoort een sleutel, of hoorde er tenminste ooit een.
Pragmatisch – ik heb een aantal talenten gekregen en voel de behoefte ermee te werken, ze niet braak te laten liggen. Zoals wanneer je een vruchtbare akker hebt en die laat overwoekeren door onkruid, of door koolzaad. Ik probeer ervoor te zorgen dat wat ik zaai een goede oogst oplevert. Ik moet creëren, het is een noodzaak, een innerlijke motor. Maar het gaat zeker niet om therapie. De problemen die in mijn werk opduiken zijn weliswaar persoonlijk, maar ik werk ermee juist omdat ze mij overstijgen en ik aanvoel dat ze vooral algemeen zijn. Zo worden ze een thema. Zoals verkrachting, of kritiek op het vereenvoudigen van emoties, het probleem van grenzen en waarden. Gaandeweg heb ik mijn weg naar communicatie gevonden en nu zijn mijn creaties voor mij even belangrijk als de mogelijkheid om met mensen te praten. Het gemaakte ding is vaak slechts een sleutel tot communicatie. De vrucht van mijn werk komt pas met de discussie.
Al lang denk ik na over kunst als een specifieke spraak, een taal. Ze heeft haar eigen spellingsregels, handschrift, schoonschrift, dialect, misverstanden. Daarom werk ik vaak met tekst, ik geniet van de mogelijkheden ervan: eenduidigheid, meerduidigheid en poëtica.
Tegelijk hou ik er niet van om in hokjes te worden gestopt, en telkens als ik in een hokje begin te vallen, verander ik van richting. Zoals bijvoorbeeld bij keramiek. Ik heb 7 jaar met klei gewerkt en toen iemand me voorstelde als keramiste, ben ik ermee gestopt. Ik hou van ambachten, ik leer altijd iets bij, ik hou van processen van ontdekken, van experiment en ook van fouten. Nu maak ik sgraffito’s, sgraffitotableaus, maar ik zou graag naar de grotere schaal van interieurs en exterieurs gaan.
Daarnaast beweeg ik me in artistiek activisme en in het creëren met textiel volgens het principe van zero waste… dat is waarschijnlijk niet eenvoudig te vatten, maar voor mij werkt het zo. Deze creatieve vrijheid. Dat is mijn hokje, een doos zonder wanden.

U zou graag sgraffito’s op grote schaal maken. Waar zou u zich zo’n sgraffito voorstellen? Bent u al ergens over in gesprek?
Op dit moment staan de sgraffito’s op een laag pitje, omdat ik me concentreer op de volgende fase van het project Ó Europe… ik ben er heel blij mee dat het in een andere stad komt. Maar alles wordt nog op bureaucratisch niveau besproken, dus ik moet nog wachten voordat ik bekend kan maken waar het komt.
Bij sgraffito ben ik heel natuurlijk terechtgekomen: we verbouwen ons huis en vaak houd ik wat bouwmateriaal over. Voor zwart gebruik ik as en verpulver ik stukjes houtskool uit onze houtkachel. Vroeger maakte ik mozaïeken, ik dacht dat dat mijn weg naar exterieurs was, maar het was een doodlopende weg. Sgraffito is een geweldige renaissancetechniek, ik gebruik er mijn belangrijkste ambacht in – tekenen. Voorlopig zoek ik geen opdracht: ofwel komt die vanzelf, ofwel is het nu nog belangrijker om het hele proces te ontdekken. Ik werk graag met riet en as, maar ik heb ook polystyreen geprobeerd. En dankzij die ervaring, ook met een groter formaat, weet ik nu dat ik sgraffito’s kan maken op geïsoleerde gebouwen… stelt u zich eens voor hoe al die gebouwen zonder esthetische elementen in hun gevels met sgraffito’s zouden veranderen.

Hedendaagse kunst in de openbare ruimte stuit bij ons vaak op afwijzing, en Skuteč was geen uitzondering. Hoe verklaart u dat een groot deel van het Tsjechische publiek zo moeilijk de weg naar hedendaagse kunst vindt? En wat zou er moeten veranderen, bijvoorbeeld in het onderwijs, waarop u in uw werk ook kritisch reflecteert, zodat mensen er eerder met nieuwsgierigheid dan met afwijzing mee in aanraking komen?
Er zou veel moeten veranderen. De fundamenten zelf. Vooral over de hele linie in het kunstonderwijs, maar ik weet niet zeker of we tot zulke hervormingen in staat zijn. Het zijn problemen die van generatie op generatie worden doorgegeven. Om concreet te zijn, geef ik voorbeelden: een kind op de kleuterschool kleurt een olifant paars en de juf zegt dat dat fout is. Een meisje op de basisschool wil de opgegeven opdracht bij beeldende vorming niet maken, dus kiest ze een ander onderwerp, maar de lerares verscheurt haar werk.
Ik haat het als volwassenen de creativiteit en het creatieve potentieel van kinderen doodmaken. We kunnen proberen hen te verdedigen door te zeggen dat ze waarschijnlijk iets vergelijkbaars hebben meegemaakt, maar ze hebben niet het recht hun trauma door te geven. Trauma mag geen alibi zijn. Het is hun trauma, en als ze niet in staat/bereid zijn ermee te werken en het te verwerken, dan zouden ze geen les moeten geven. Leerkrachten zouden over de hele linie een psychologisch onderzoek moeten ondergaan, op zijn minst om grove pathologie op te sporen.
Ik wil niet dat er nog een misverstand ontstaat, dus ik kom nog even terug op de essentie van het werk Ó Europe, I cry for You. Het is een kunstproject gericht op het werken met mensen, dat wil zeggen een maatschappelijk activerende interventie in de openbare ruimte. Voor de communicatie met de mensen in Skuteč koos ik het begrip “sculptuur”. Maar in de volgende stad zal het project weer wat anders gecommuniceerd worden. Ik zou graag zien dat dit project door de Europese Unie reist, en de verschillende lijnen die in het werk zitten maken het mogelijk om op verschillende manieren met het publiek te werken. Juist onderwijs is een van die lijnen waarop ik reflecteer in “mijn Europa”.
Over het algemeen zijn mensen gefrustreerd door de omstandigheden van hun zware leven. En kunstenaars, cultuurwerkers, beschouwen ze als profiteurs, of egoïsten. Ons werk heeft niet de status van werk. Het subsidiesysteem voor cultuur stoort mensen enorm: ze begrijpen het niet en vertrouwen het dus ook niet. Dan verschijnen er een paar smakeloze sculpturen voor ongelooflijke bedragen in de openbare ruimte, en dat is voor hen het bewijs. Mijn project heeft geen enkele kroon aan staatsgeld gekregen, omdat ik er niet om heb gevraagd; ik wilde niet dat mijn werk met dit probleem belast zou worden.
Skuteč blokkeert zichzelf in het begrijpen. De mensen hier hebben meer behoefte om te schelden dan om iets te weten te komen, of om samen iets op te lossen. Ik stuit hier vaak op onverschilligheid, ongevoeligheid en onontwikkeldheid. Maar het handjevol mensen dat kwam kennismaken tijdens de rondleidingen, heeft zijn schroom overwonnen, en daar ben ik hun dankbaar voor. De ervaring met het werk Ó Europe, I cry for You is voor mij heel waardevol en leerzaam.
Veel mensen verwachten dat kunst op een plein mooi is. Uw hekken, bewust opengesteld voor iedereen die iets wilde toevoegen, raakten geleidelijk gevuld met een onsamenhangende mix van boodschappen en affiches. Was u verrast door hoe hun uiterlijk zich ontwikkelde, of had u daarop gerekend? Werkt u er bewust mee dat het uiterlijk van het werk mensen irriteert? En is die onsamenhangendheid een beeld van het Europa waarover het werk spreekt?
Het was voor mij belangrijk dat aan de rand van dat geclaimde territorium wezenlijke en bijkomstige dingen zich vermengden. Zoals we dat gewoonlijk kennen uit onze online en offline omgeving. Zo kwamen kleine advertenties van het type “zoek vrouw” samen met politieke propaganda en een affiche met een poesje enzovoort. Het duurde lang voordat het vlak begon vol te raken, zodat duidelijk werd dat iedereen alles kon bijdragen. Mensen waren bang voor het schone vlak, bang om erin in te grijpen. Maar ook nadat het vol was, bleek dat de angst nog steeds aanwezig was. Die vreesachtigheid is typisch voor posttotalitaire landen, en in het bijzonder voor openbare ruimtes onder cameratoezicht. Ik heb de plaatselijke politie laten weten dat elke ingreep in mijn werk in orde was. Mijn “sculptuur” was niet bedoeld om overduidelijk mooi-prachtig te zijn, daar ging het helemaal niet om, maar ook dat had kunnen gebeuren. Het was genoeg geweest als iemand die bedoeling had gehad en zoiets had aangeplakt, of geschilderd, ik bedoel iets prachtigs. De sculptuur stond kortom open voor wat dan ook. Ik had samenwerkingen met kunstenaars in voorbereiding, maar uiteindelijk heb ik niet eens alle werken kunnen aanplakken. Dus misschien zijn er in de volgende stad meer tijd en meer mogelijkheden.

Onderwijs is volgens u een van de lijnen van Ó Europe. U hebt drie kinderen, dus u ziet school ook vanuit het perspectief van een ouder. Hoe kijkt u naar de manier waarop de school van vandaag met de creativiteit van kinderen omgaat? En wie zijn uw Kakabus-figuren?
Onze kinderen hebben verschillende onderwijsmodellen meegemaakt, van Montessori en boskleuterscholen tot de staatssystemen die mijn vertrouwen niet hebben. De jongens kregen ook thuisonderwijs, na een angstaanjagende periode waarin ze werden gepest, wat de directrice van de school niet bereid was aan te pakken of zelfs maar te erkennen. Onze oudste zoon begon in de eerste klas tijdens covid, dus met onlineonderwijs. Daarvoor was hij helemaal niet gewend om achter een computer te zitten. Dat was oneerlijk. Maar erger vond ik de ontdekking dat ze werden beoordeeld via de emoties van de leerkrachten, met smile and sad emoticons. We legden de kinderen uit dat ze niet op school zitten om de juf blij te maken, en ook dat een verdrietig gezichtje geen juiste beoordeling is.
Onze emoties werden iets… en dat iets zette alles wat we kunnen en het recht hebben te beleven volledig op losse schroeven. Harvey Ball heeft onze emoties vereenvoudigd, misbruikt en verkocht door de smiley te maken. Hij ontwierp hem destijds als beloningssysteem voor werknemers van een concern. Maar vandaag wordt hij overal gebruikt om elke activiteit te beoordelen, ook die van kinderen.
Juist naar aanleiding van die ervaringen in het onderwijs heb ik de KAKABUS-figuren gemaakt. Als antwoord op de vraag: wat is hedendaagse figuratie?
KAKABUS is een woord dat velen van ons uit hun kindertijd kennen, uit de zin “netvař se jako kakabus” (“wees niet zo’n zuurpruim”). Ik boetseerde de sculpturen uit klei in organische vormen, met een opgezet emoticonmasker. Het was een spel met het vereenvoudigen van menselijke emoties en met maatschappijkritiek. Ik had geen idee dat juist deze sculpturen een soort product van mij zouden worden. De kritiek die ik als onderdeel van de sculpturen beschouwde, viel niet op, omdat mensen al zo gewend zijn aan emoticons dat ze die kritiek eigenlijk niet meer zagen. Maar dat is in orde, iedereen heeft recht op zijn eigen kijk op en interpretatie van kunst.

Een groot deel van uw werk bestaat uit installaties, situaties en processen die je niet zomaar aan de muur kunt hangen. Het project in Skuteč werd gesteund door de particuliere stichting Kalliopi. Hoe wordt zulke kunst gefinancierd? En hoe slaagt u erin uw kunst te verkopen, en aan wie?
Zoals ik al aangaf, is mijn creëren niet afhankelijk van financiële beloning. Dan was ik allang gestopt met creëren. En het klopt dat ik het al vaak wilde opgeven om bij Tesco te gaan werken, maar ik kan het niet. Het is geen kwestie van kiezen. Ik heb creëren nodig om te leven, ongeveer zoals water. De verkopen zijn sporadisch, kleine en grotere. Ik werk met porselein, schilder met olieverf, maak collages, sgraffito’s, borduur parels op plaatmetaal, dus heel veel verkoopbare dingen, maar weinig mensen weten het. Het isolement van het platteland is nog een deelprobleem. Een aantal mensen die mijn atelier wilden bezoeken, zag van de reis af toen ze ontdekten hoe ver weg ik zit. De meeste kopers blijven tevreden binnen hun Praagcentrisme. Veel van mijn werken zijn van nature onverkoopbaar, en als mijn vooral seriematige dingen wel commercieel potentieel hebben, verzet ik me niet tegen verkoop, maar ik doe er ook geen grote moeite voor. Alles heeft zijn tijd.

U schrijft dat u heel veel verkoopbare dingen maakt, maar dat weinig mensen het weten. Wat zijn uw ervaringen met commerciële galeries? En brengt internet u geïnteresseerde kopers?
Commerciële galeries zoek ik niet op en zij mij voorlopig ook niet. Ik sta niet op hun radar. Ik ben een kunstenares in de periferie. Het zou er ook van afhangen wie zich zou melden en onder welke voorwaarden. Ik zou niet met iedereen samenwerken. Dat is het voordeel van mijn vrijheid, dat ik niet hoef. Mijn werk is vertegenwoordigd in verschillende staatsinstellingen en in vele particuliere collecties. Sommige verzamelaars melden zich herhaaldelijk, wat me enorm blij maakt. Het mooiste is als mensen me vertellen hoe goed het is om met mijn kunst te leven.
Ja, er melden zich ook volkomen sporadische kopers via Instagram, of via aanbevelingen. Ik ben blij als ik weet waar mijn dingen naartoe gaan, in welke handen.
Bedankt voor het interview!