Johana Merta ma swój profil na ArtGraduates od stycznia 2026 roku. Tej jesieni zaczęto o niej mówić daleko poza Skutečem. Jej procesualna rzeźba w polu rozszerzonym Ó Europe, I cry for You (O Europo, płaczę nad tobą), zbudowana z ogrodzeń budowlanych pod kolumną maryjną na Palackého náměstí, zmąciła spokojne wody pięciotysięcznego miasteczka i trafiła do ogólnokrajowych mediów (gwałtowny wzrost wyszukiwań jej nazwiska nie umknął także nam). Ostatecznie, po porozumieniu z autorką, została usunięta. Reportaż Stanislava Bilera w Deníku Alarm ujął całe wydarzenie socjologicznie i z ironią wobec miejscowych.
Chcieliśmy wiedzieć, jak całą sprawę widzi sama autorka i jak żyje się artystce, która robi przede wszystkim dzieła konceptualne, w większości niemożliwe do sprzedania i często niezrozumiałe nawet dla mieszkańców jej miasta. Pytaliśmy ją też, dlaczego przeprowadziła się z rodziną z Brna do Skuteča i dlaczego właściwie potrzebuje tworzyć. Choć na co dzień jesteśmy na ty, na potrzeby tej rozmowy wróciliśmy do formy „Pani”.
Johano, przeprowadzili się Państwo całą rodziną do Skuteča latem 2020 roku, w środku pandemii covidu. Co przywiodło Państwa właśnie tutaj i jak się Państwu tu żyje po tych latach?
Pochodzimy z Brna. A kiedy w 2012 roku zaczęliśmy planować rodzinę, w powietrzu zaczynał być mocno wyczuwalny kryzys mieszkaniowy. Z czasem rodziły nam się kolejne dzieci, więc szukaliśmy czegoś „naszego”. Po siedmiu latach intensywnego objeżdżania nieruchomości trafiliśmy na ogłoszenie wymarzonego domu.
To była willa Porša w Skuteču. Dwa regiony od naszego życia i przyjaciół.
Ale zwyciężyła wizja rodzinnego zaplecza, które zostanie dzieciom. Nie miało dla nas sensu mieszkać w wynajmowanym mieszkaniu, gdzie nie mamy żadnej pewności, więc wybraliśmy drogę zupełnie w nieznane. Do kraju pardubickiego, do Skuteča. Wierzyliśmy też, że dobrych ludzi znajdziemy wszędzie.
Skuteč ma swoje perypetie i nierozwiązane sprawy dotyczące poprzedniego reżimu. Coś musi wymrzeć, nad czymś trzeba usilnie pracować. Jestem w Skuteču szczęśliwa, choć jest nam tu trudno. Ale dopiero zobaczymy, kiedy dzieci dorosną, czy będą chciały tu mieszkać.

Wierzyli Państwo, że dobrych ludzi znajdą wszędzie. Czy znaleźli Państwo w Skuteču nowych przyjaciół? Jak spędzają z nimi Państwo czas?
Porównałabym to do szukania skarbu albo do płukania złota… i teraz sama się rozbawiłam, bo szczycę się tym, że nie jestem poszukiwaczką złota! Nasze grono przyjaciół w Skuteču jest bardzo różnorodne. Od moich drogich starszych pań, z którymi spotykam się na ulicy na krótkie rozmowy, po rodziny z dziećmi, które poznaliśmy dzięki miejscowemu harcerstwu. Chodziłam też tworzyć do placówki Domov na cestě, która zapewnia mieszkanie i opiekę zdrowotną osobom z chorobami psychicznymi, i zaprzyjaźniłam się tam z podopiecznymi. Ale nie chodzimy ani do knajpy, ani do kościoła, więc bliskich nam osób jest naprawdę tylko garstka. Tym bardziej je cenię.
Pani mąż Ondřej też jest artystą. Jak on odnalazł się w Skuteču? Przed laty wystawiali Państwo razem, a w zeszłym roku napisał o Pani pracy tekst, który ma Pani na swojej stronie. Czy krytykują Państwo nawzajem swoją pracę? I jak to u Państwa w domu wygląda, kiedy oboje Państwo tworzą i mają Państwo troje dzieci?
Mój mąż jest świetnym artystą, muzykiem, aktywistą, aktorem, filmowcem, filozofem, wynalazcą, zawsze interesowała go wspólnota. W Skuteču interesuje go przede wszystkim społeczność romska i młodzież. Myślę, że ma tu więcej przyjaciół niż ja, ale przyjaźnie są jak czas, względne…
Ondřej jest moim największym krytykiem i zarazem najlepszym przyjacielem. Wystawialiśmy razem kilka razy, przez lata mieliśmy razem zespół i mamy razem troje dzieci. I wciąż się kochamy. Niemal niewiarygodne.
W miarę jak razem się starzejemy, natrafiamy na różne potrzeby. Ondřej jest mistrzem improwizacji, a ja im jestem starsza, tym bardziej potrzebuję pracować z zapasem czasu i z gruntownym przygotowaniem. Każde z nas ma więc inną metodę pracy, i to komplikuje nasze wspólne przedsięwzięcia.
Na wystawie Sklízíme kameny, občas bláto (Zbieramy kamienie, czasem błoto) u drogiej artystki Sráč Sam wszystko się udało, właśnie także dzięki wyjątkowemu środowisku, które tworzą Sam i jej rodzina. Pracowaliśmy z kilkumiesięcznym przygotowaniem, ale i z improwizacją. Była to układanka z nas dwojga i z ogólnych, poważnych tematów. Pracowaliśmy jak jeden twórca, i to uwielbiam, kiedy nam się z Ondřejem uda.
Pracuje Pani w szerokim zakresie: od drobnych, kameralnych obiektów po to, co sama nazywa Pani rzeźbą w polu rozszerzonym, czyli dzieła procesualne, które wchodzą w przestrzeń publiczną i w relacje z ludźmi, jak w tym roku w Skuteču. Co znaczy dla Pani tworzenie, dla Pani samej?
Dla mnie tworzenie jest absolutną egzystencjalną koniecznością. To moje naturalne środowisko życia, moje terytorium. Jak kiedy spotykasz dinozaura w jego naturalnych warunkach. Ja potrzebuję tworzyć, inaczej jestem nieszczęśliwym człowiekiem. Potrzebuję tworzyć regularnie, ręcznie, mentalnie, swobodnie, nieprzerwanie. Ta swoboda polega nie tylko na możliwości tworzenia w różnych rzemiosłach i materiałach, ale też na tworzeniu bez względu na to, czy dzieło się sprzeda, czy nie. Wiele moich prac ma charakter konceptualny i społecznie krytyczny. Ale pracuję też w zwyczajnych formach, z ambicjami estetycznymi. Większość swoich prac chowam na strychu. Może ktoś je kiedyś wyciągnie.

Co przede wszystkim daje Pani sztuka? Czy to terapia, sposób komunikacji, radość z tego, że powstaje coś nowego, rekompensata czegoś, czego Pani brakuje, czy aktywizm?
Sztuka to praca jak każda inna. Choć akurat teraz nie daje mi stabilności finansowej, wierzę, że ma sens. Poprzez artystyczną/plastyczną wypowiedź komunikuję problemy, szukam ich rozwiązań i staram się dany problem objąć, wyeksploatować, odkryć wszystko istotne, co zawiera. Oczywiście subiektywnie. Do każdego zamka jest klucz, a przynajmniej kiedyś był.
Pragmatycznie – dostałam jakieś talenty i czuję potrzebę, żeby z nimi pracować, nie zostawiać ich odłogiem. Jak kiedy masz żyzne pole i pozwolisz, żeby zarosło chwastami albo rzepakiem. Staram się, żeby to, co zasiewam, dało dobry plon. Muszę tworzyć, to konieczność, wewnętrzny motor. Ale na pewno nie chodzi o terapię. Problemy, które pojawiają się w mojej pracy, są co prawda osobiste, ale pracuję z nimi właśnie dlatego, że wykraczają poza mnie i czuję, że są przede wszystkim ogólne. Więc stają się tematem. Na przykład gwałt albo krytyka upraszczania emocji, problem granic i wartości. Stopniowo znalazłam drogę do komunikacji i teraz moje wytwory są dla mnie równie ważne jak możliwość rozmowy z ludźmi. Ta stworzona rzecz jest często tylko kluczem do komunikacji. Owocem mojej pracy jest dopiero dyskusja.
Od dawna myślę o sztuce jako o specyficznej mowie, języku. Ma swoje zasady pisowni, charakter pisma, kaligrafię, dialekt, nieporozumienia. Dlatego często pracuję z tekstem, lubię jego możliwości jednoznaczności, wieloznaczności i poetyki.
Zarazem nie lubię szufladek i zawsze, kiedy zaczynam do którejś trafiać, zmieniam kierunek. Jak na przykład z ceramiką. Pracowałam z gliną 7 lat i kiedy ktoś przedstawił mnie jako ceramiczkę, skończyłam z tym. Uwielbiam rzemiosła, ciągle się czegoś uczę, lubię procesy odkrywania, eksperymentu, i błędy też. Teraz robię sgraffita, obrazy sgraffitowe, ale chciałabym przejść do większej skali, we wnętrzach i w przestrzeni zewnętrznej.
Jednocześnie działam w aktywizmie artystycznym i w twórczości tekstylnej według zasady zero waste… pewnie nie jest to łatwe do uchwycenia, ale u mnie tak to działa. Ta twórcza swoboda. To moja szufladka, pudło bez ścian.

Sgraffita chciałaby Pani robić na dużą skalę. Gdzie wyobrażałaby sobie Pani takie sgraffito? Czy ma Pani już coś w trakcie rozmów?
Teraz sgraffita zeszły na dalszy plan, bo skupiam się na kolejnym etapie projektu Ó Europe… bardzo się cieszę, że będzie w kolejnym mieście. Ale wszystko jest dopiero uzgadniane na poziomie biurokratycznym, więc jeszcze muszę poczekać z ogłoszeniem, gdzie to będzie.
Do sgraffit trafiłam zupełnie naturalnie, remontujemy nasz dom i często zostaje mi trochę materiału budowlanego. Do czerni używam popiołu i kruszę węgielki drzewne z naszego pieca kominkowego. Wcześniej robiłam mozaiki, myślałam, że to moja droga do przestrzeni zewnętrznej, ale to był ślepy zaułek. Sgraffito to wspaniała renesansowa technika, wykorzystuję w niej swoje główne rzemiosło – rysunek. Na razie nie szukam realizacji, albo przyjdzie sama, albo teraz ważniejsze jest jeszcze odkrywanie całego procesu. Lubię pracować z trzciną i popiołem, ale próbowałam też styropianu. I dzięki temu doświadczeniu, także z większym formatem, wiem już, że potrafię wykonywać sgraffita na ocieplonych budynkach… proszę tylko sobie wyobrazić, jak wszystkie te budynki bez estetycznych elementów elewacji zmieniłyby się dzięki sgraffitom.

Sztuka współczesna w przestrzeni publicznej spotyka się u nas często z odrzuceniem i Skuteč nie był wyjątkiem. Czym tłumaczy Pani to, że duża część czeskiego społeczeństwa tak trudno odnajduje drogę do sztuki współczesnej? I co musiałoby się zmienić, na przykład w szkolnictwie, które również poddaje Pani w swojej pracy krytycznej refleksji, żeby ludzie spotykali się z nią raczej z ciekawością niż z odrzuceniem?
Musiałoby się zmienić bardzo dużo. Same podstawy. Przede wszystkim powszechnie w nauczaniu plastyki, ale nie jestem pewna, czy jesteśmy zdolni do takich reform. To problemy, które dziedziczy się z pokolenia na pokolenie. Żeby być konkretną, podam przykłady: dziecko w przedszkolu koloruje słonia na fioletowo, a przedszkolanka mówi mu, że to źle. Dziewczynka w szkole podstawowej nie chce wykonać zadanego tematu na plastyce, więc robi inny, ale nauczycielka drze to, co zrobiła.
Nie znoszę, kiedy dorośli zabijają kreatywność i twórczy potencjał dzieci. Możemy próbować ich bronić tym, że prawdopodobnie przeżyli coś podobnego, ale nie mają prawa przenosić swojej traumy dalej. Trauma nie może być alibi. To ich trauma i jeśli nie są zdolni/skłonni z nią pracować i ją przepracować, nie powinni uczyć. Wszyscy pedagodzy powinni przechodzić badanie psychologiczne, przynajmniej po to, żeby wykryć poważną patologię.
Nie chcę, żeby doszło do kolejnego nieporozumienia, więc wrócę jeszcze do istoty dzieła Ó Europe, I cry for You. To projekt artystyczny nastawiony na pracę z ludźmi, czyli społeczno-aktywizująca interwencja w przestrzeń publiczną. Do komunikacji z ludźmi w Skuteču wybrałam pojęcie „rzeźba”. Ale w kolejnym mieście projekt będzie komunikowany znowu trochę inaczej. Chciałabym, żeby ten projekt objechał Unię Europejską, a kilka wątków, które zawiera dzieło, pozwala pracować z publicznością na różne sposoby. Właśnie edukacja jest jednym z tych wątków, które poddaję refleksji w „mojej Europie”.
Ogólnie ludzie są sfrustrowani warunkami swojego niełatwego życia. A artystów, pracowników kultury, uważają za pasożytów albo egoistów. Nasza praca nie ma statusu pracy. Ludzi bardzo drażni system dotacji na kulturę, którego nie rozumieją, a więc mu też nie ufają. Potem w przestrzeni publicznej pojawi się kilka niegustownych rzeźb za niewiarygodne sumy i to są dla nich te dowody. Mój projekt nie dostał ani korony z pieniędzy państwowych, bo się o nie nie ubiegałam, nie chciałam, żeby moja praca była obciążona tym problemem.
Skuteč sam blokuje sobie drogę do zrozumienia. Ludzie tutaj bardziej potrzebują pomstować, niż się czegoś dowiedzieć albo coś wspólnie rozwiązać. Często napotykam tu obojętność, nieczułość i brak wykształcenia. Ale ta garstka ludzi, którzy przyszli na oprowadzania, żeby się zapoznać, przełamała nieśmiałość i jestem im za to wdzięczna. Doświadczenie z dziełem Ó Europe, I cry for You jest dla mnie bardzo cenne i pouczające.
Wiele osób oczekuje, że sztuka na rynku będzie ładna. Pani ogrodzenia, celowo otwarte dla każdego, kto chciał coś dodać, stopniowo wypełniły się niespójną mieszaniną wiadomości i plakatów. Czy zaskoczyło Panią, w jakim kierunku rozwinął się ich wygląd, czy się Pani tego spodziewała? Czy celowo pracuje Pani z tym, że wygląd dzieła drażni ludzi? I czy ta niespójność jest obrazem Europy, o której mówi dzieło?
Było dla mnie ważne, żeby na skraju tego zawłaszczonego terytorium mieszały się rzeczy istotne z nieistotnymi. Tak jak to znamy na co dzień z naszego środowiska online i offline. Spotykały się więc drobne ogłoszenia w rodzaju: „szukam kobiety” z polityczną agitką i plakatem z kotkiem itp. Długo trwało, zanim powierzchnia zaczęła się zapełniać, tak żeby było jasne, że każdy może dorzucić cokolwiek. Ludzie bali się czystej powierzchni, bali się w nią ingerować. Ale nawet po jej zapełnieniu było widać, że obawy wciąż są obecne. Ta bojaźliwość jest charakterystyczna dla krajów posttotalitarnych, a szczególnie dla monitorowanych przestrzeni publicznych. Poinformowałam miejscową policję, że jakakolwiek ingerencja w moje dzieło jest w porządku. Moja „rzeźba” nie miała być powierzchownie ładna-piękna, w ogóle nie o to chodziło, ale mogło się to też stać. Wystarczyło, żeby ktoś miał taki zamiar i nakleił albo namalował coś takiego, mam na myśli coś pięknego. Rzeźba była po prostu otwarta na cokolwiek. Miałam w toku rozmowy o współpracy z artystami, ale ostatecznie nie zdążyłam nawet nakleić wszystkich prac. To może w kolejnym mieście będzie więcej czasu i możliwości.

Edukacja jest według Pani jednym z wątków Ó Europe. Ma Pani troje dzieci, więc szkołę widzi Pani także z perspektywy rodzica. Jak Pani patrzy na to, jak dzisiejsza szkoła obchodzi się z dziecięcą kreatywnością? I kim są Pani postacie KAKABUS?
Nasze dzieci doświadczyły kilku modeli edukacji, od Montessori i leśnych przedszkoli po te państwowe systemy, które nie mają mojego zaufania. Chłopcy byli też w edukacji domowej po przerażającym okresie, kiedy doświadczyli nękania, którym dyrektorka szkoły nie była skłonna się zająć ani nawet go uznać. Nasz najstarszy syn poszedł do pierwszej klasy w czasie covidu, czyli do nauki zdalnej. Wcześniej w ogóle nie był przyzwyczajony do siedzenia przy komputerze. To było niesprawiedliwe. Ale gorsze było dla mnie odkrycie, że są oceniani poprzez emocje nauczycieli za pomocą emotikonów smile and sad. Tłumaczyliśmy dzieciom, że nie są w szkole po to, żeby sprawiać radość pani nauczycielce, i że smutna buźka nie jest właściwą oceną.
Z naszych emocji zrobiło się coś… i to coś całkowicie podważyło wszystko, czego możemy i mamy prawo doświadczać. Harvey Ball uprościł, wykorzystał i sprzedał nasze emocje, tworząc uśmiechniętą buźkę. Zaprojektował ją wtedy jako system nagradzania dla pracowników korporacji. Ale dziś używa się jej powszechnie do oceniania jakiejkolwiek aktywności, także dziecięcej.
Właśnie w nawiązaniu do tych doświadczeń w edukacji stworzyłam postacie KAKABUS. Jako odpowiedź na pytanie: czym jest współczesna figuracja?
KAKABUS to pojęcie, które wielu z nas zna z dzieciństwa ze zdania: „netvař se jako kakabus” („nie rób miny jak ponurak”). Z gliny formowałam organiczne kształty rzeźb z nałożoną maską emotikonów. Była to gra z upraszczaniem ludzkich emocji i z krytyką społeczną. W ogóle nie przypuszczałam, że właśnie te rzeźby staną się czymś w rodzaju mojego produktu. Krytyka, którą uważałam za część rzeźb, nie była widoczna, bo ludzie tak się już przyzwyczaili do emotikonów, że tej krytyki właściwie już nie widzieli. Ale to w porządku, każdy ma prawo do własnego spojrzenia i interpretacji sztuki.

Dużą część Pani pracy stanowią instalacje, sytuacje i procesy, których nie da się po prostu powiesić na ścianie. Projekt w Skuteču wsparła prywatna fundacja Kalliopi. Jak finansuje się taką twórczość? I jak udaje się Pani sprzedawać swoją sztukę, i komu?
Jak już sugerowałam, moja twórczość nie jest zależna od wynagrodzenia finansowego. Inaczej dawno przestałabym tworzyć. I prawdą jest, że już wiele razy chciałam to rzucić i iść pracować do Tesco, ale nie mogę. To nie jest kwestia wyboru. Twórczość jest mi potrzebna do życia, trochę jak woda. Sprzedaże są sporadyczne, mniejsze i większe. Pracuję z porcelaną, maluję olejem, robię kolaże, sgraffita, wyszywam perłami blachy, czyli mnóstwo rzeczy sprzedawalnych, ale mało kto o tym wie. Izolacja wsi to kolejny cząstkowy problem. Kilka osób zainteresowanych odwiedzeniem mojej pracowni zrezygnowało z podróży, kiedy dowiedziały się, jak daleko jestem. Większość kupujących zadowala się swoim pragocentryzmem. Wiele moich dzieł jest z natury niesprzedawalnych, a kiedy już moje, głównie seryjne, rzeczy mają potencjał komercyjny, nie bronię się przed sprzedażą, ale też szczególnie o nią nie zabiegam. Wszystko ma swój czas.

Pisze Pani, że robi mnóstwo rzeczy sprzedawalnych, ale mało kto o nich wie. Jakie ma Pani doświadczenia z galeriami komercyjnymi? I czy internet przyprowadza Pani zainteresowanych?
Galerii komercyjnych nie szukam i one mnie na razie też nie. Nie jestem w ich polu widzenia. Jestem artystką na peryferiach. Zależałoby to też od tego, kto by się odezwał i na jakich warunkach. Nie współpracowałabym z każdym. To jest zaleta mojej wolności, że nie muszę. Moje prace znajdują się w kilku instytucjach państwowych i w wielu kolekcjach prywatnych. Niektórzy kolekcjonerzy odzywają się wielokrotnie, co ogromnie mnie cieszy. Najpiękniej jest, kiedy ludzie mówią mi, jak dobrze żyje im się z moją sztuką.
Tak, odzywają się też zupełnie sporadyczni kupcy przez Instagram albo z polecenia. Cieszę się, kiedy wiem, dokąd trafiają moje rzeczy, w jakie ręce.
Dziękujemy za rozmowę!